ChuyenSau.comChuyên Sâu
Chip bán dẫn và công nghệ lõi

Gallium nitride và silicon carbide: vật liệu bán dẫn thế hệ mới dùng vào đâu

Gallium nitride và silicon carbide là bán dẫn vùng cấm rộng, chịu điện áp và nhiệt cao hơn silicon. Phân tích nguyên lý, ứng dụng trong sạc nhanh, xe điện và giới hạn.

Engineer hands holding an electric vehicle power inverter module with exposed copper busbars on a workbench, oscilloscope with a blank display behind, warm workshop light

Gallium nitride (GaN) và silicon carbide (SiC) là hai vật liệu bán dẫn có vùng cấm rộng gần gấp ba silicon, nhờ đó linh kiện làm từ chúng chịu được điện áp cao hơn, đóng cắt nhanh hơn, chạy nóng hơn và tổn hao ít hơn; chúng không thay silicon trong chip máy tính mà chiếm chỗ ở mảng điện tử công suất và cao tần. Bộ sạc điện thoại nhỏ gọn, biến tần trong xe điện, bộ nguồn trung tâm dữ liệu, trạm phát sóng di động là những nơi hai vật liệu này đã đi vào đời sống.

Bài này giải thích “vùng cấm rộng” nghĩa là gì và vì sao quan trọng, so sánh hai vật liệu với silicon, đi qua các ứng dụng thật, những khó khăn trong chế tạo và nguồn cung nguyên liệu, rồi điểm qua các vật liệu đang được nghiên cứu cho bước sau.

Vùng cấm rộng là gì và vì sao quan trọng với điện tử công suất

Trong chất bán dẫn, electron cần một lượng năng lượng tối thiểu để từ trạng thái bị giữ chặt nhảy lên trạng thái dẫn điện. Khoảng năng lượng đó gọi là vùng cấm. Silicon có vùng cấm khoảng 1,1 electron-vôn, silicon carbide khoảng 3,3 và gallium nitride khoảng 3,4. Con số nghe trừu tượng, nhưng nó kéo theo nhiều hệ quả thực tế.

Vùng cấm rộng nghĩa là cần điện trường mạnh hơn nhiều mới làm vật liệu bị đánh thủng. Điện trường đánh thủng của hai vật liệu mới cao gấp khoảng mười lần silicon. Với cùng mức điện áp cần chịu, linh kiện có thể mỏng hơn và nhỏ hơn nhiều, nên điện trở khi dẫn thấp hơn, tổn hao thấp hơn. Vùng cấm rộng cũng giúp vật liệu giữ tính bán dẫn ở nhiệt độ cao hơn, trong khi silicon bắt đầu rò điện mạnh khi quá nóng.

Với điện tử công suất — ngành biến đổi điện từ dạng này sang dạng khác, như từ điện lưới xoay chiều sang một chiều cho pin, hay từ pin sang xoay chiều cho động cơ — mỗi phần trăm tổn hao giảm được là nhiệt ít đi, bộ tản nhiệt nhỏ đi, thiết bị gọn hơn. Khả năng đóng cắt nhanh cho phép dùng tần số cao, khiến cuộn cảm và tụ điện, những linh kiện chiếm chỗ nhất, nhỏ lại. Đó là lý do một bộ sạc dùng gallium nitride có thể nhỏ hơn hẳn bộ sạc silicon cùng công suất.

So sánh nhanh ba vật liệu

Bảng dưới so sánh định tính silicon với hai vật liệu vùng cấm rộng ở những đặc tính quan trọng nhất cho điện tử công suất. Mỗi vật liệu có vùng ứng dụng phù hợp riêng, không có vật liệu tốt nhất cho mọi việc.

Đặc tínhSiliconSilicon carbideGallium nitride
Vùng cấmHẹp (khoảng 1,1 eV)Rộng (khoảng 3,3 eV)Rộng (khoảng 3,4 eV)
Mức điện áp phù hợp nhấtThấp tới trung bình, rất rộng nhờ nhiều cấu trúcTrung bình tới cao, từ vài trăm tới hàng nghìn vônThấp tới trung bình, mạnh ở vài trăm vôn trở xuống
Tốc độ đóng cắtVừa phảiNhanhRất nhanh
Dẫn nhiệtKháRất tốtKém hơn silicon carbide
Độ trưởng thành sản xuấtRất cao, rẻĐang tăng nhanh, đắt hơnĐang tăng, thường làm trên đế silicon

Hai cột phải cho thấy chúng bổ sung cho nhau hơn là cạnh tranh trực tiếp. Silicon carbide dẫn nhiệt tốt và chịu điện áp cao nên hợp với xe điện, năng lượng tái tạo, đường sắt. Gallium nitride đóng cắt cực nhanh nên hợp với bộ sạc, bộ nguồn nhỏ gọn và các mạch cao tần.

Những nơi hai vật liệu này đã đi vào đời sống

Bộ sạc nhanh. Bộ sạc điện thoại, máy tính xách tay dùng transistor gallium nitride là ứng dụng đại chúng đầu tiên của vật liệu này trong điện tử công suất. Đóng cắt ở tần số cao giúp biến áp và tụ nhỏ lại, nên bộ sạc công suất lớn gọn trong lòng bàn tay.

Biến tần xe điện. Biến tần đổi điện một chiều của pin thành xoay chiều cho động cơ. Dùng silicon carbide giúp giảm tổn hao, kéo dài quãng đường đi được trên cùng bộ pin, và phù hợp với các nền tảng xe dùng điện áp cao khoảng 800 vôn để sạc nhanh hơn. Bộ sạc gắn trên xe và trạm sạc nhanh cũng dùng vật liệu này.

Điện mặt trời và lưu trữ. Biến tần nối lưới của hệ điện mặt trời, hệ lưu trữ pin dùng silicon carbide để tăng hiệu suất và giảm kích thước thiết bị tản nhiệt.

Trạm phát sóng và radar. Gallium nitride trên đế silicon carbide được dùng trong bộ khuếch đại công suất cao tần của trạm phát sóng di động và radar, nhờ chịu được công suất lớn ở tần số cao.

Đèn LED. Trước cả điện tử công suất, gallium nitride đã làm nên đèn LED xanh lam, mảnh ghép giúp tạo ánh sáng trắng tiết kiệm điện. Giải Nobel Vật lý năm 2014 được trao cho ba nhà khoa học có công phát triển LED xanh lam hiệu quả.

Vì sao chế tạo khó và đắt hơn silicon

Tinh thể silicon được kéo từ khối nóng chảy thành thỏi lớn, hoàn hảo, rẻ — kết quả của hơn nửa thế kỷ tối ưu. Silicon carbide không nóng chảy ở áp suất thường mà thăng hoa, nên tinh thể phải nuôi bằng cách cho hơi ngưng tụ lên mầm ở nhiệt độ trên hai nghìn độ C, rất chậm. Tinh thể dễ có khuyết tật, và vì vật liệu cứng gần bằng kim cương, việc cắt, mài, đánh bóng wafer tốn thời gian và công cụ. Ngành đang chuyển từ wafer 150 milimet sang 200 milimet để giảm giá mỗi linh kiện, trong khi silicon đã ở 300 milimet từ lâu.

Gallium nitride khó nuôi thành khối lớn giá rẻ, nên thường được phủ thành lớp mỏng lên đế khác: silicon, silicon carbide hoặc sapphire. Các vật liệu khác nhau có hằng số mạng và hệ số giãn nở nhiệt khác nhau, gây ứng suất và khuyết tật, cần nhiều lớp đệm trung gian. Linh kiện gallium nitride công suất phổ biến có cấu trúc nằm ngang, khai thác một lớp electron mỏng tự hình thành ở mặt tiếp giáp, nên giới hạn ở mức điện áp trung bình.

Độ tin cậy cũng là câu hỏi: silicon có hàng chục năm dữ liệu vận hành, vật liệu mới phải chứng minh tuổi thọ trong môi trường khắc nghiệt như ô tô. Các tiêu chuẩn thử nghiệm riêng cho linh kiện vùng cấm rộng vẫn đang được hoàn thiện.

Nguồn cung nguyên liệu và các vật liệu cho bước sau

Gali gần như không được khai thác riêng mà thu hồi như sản phẩm phụ trong quá trình tinh luyện quặng bô-xít thành alumin, và một phần từ chế biến kẽm. Vì thế nguồn cung gali tập trung ở những nơi có ngành alumin lớn và có đầu tư dây chuyền thu hồi, và từng có giai đoạn hạn chế xuất khẩu làm giá biến động. Một số nước đang xem xét khôi phục hoặc xây mới dây chuyền thu hồi gali từ ngành alumin của mình. Với silicon carbide, nguyên liệu dồi dào hơn nhưng khâu nuôi tinh thể đế tập trung ở một số ít nhà sản xuất.

Ở bước tiếp theo, giới nghiên cứu theo đuổi các vật liệu có vùng cấm còn rộng hơn. Gallium oxide có vùng cấm khoảng gần năm electron-vôn và có thể nuôi tinh thể từ khối nóng chảy, hứa hẹn giá đế rẻ hơn, nhưng dẫn nhiệt kém. Kim cương có đặc tính gần như lý tưởng về lý thuyết nhưng cực khó pha tạp và làm wafer lớn. Nhôm nitride cũng được nghiên cứu cho điện áp rất cao. Những vật liệu này đang ở giai đoạn nghiên cứu và mẫu thử.

Với Việt Nam, ngành điện tử công suất gắn với các lĩnh vực đang tăng trưởng như điện mặt trời, xe điện, thiết bị gia dụng tiết kiệm điện. Thiết kế mạch công suất và đóng gói linh kiện công suất là những khâu mà nhân lực điện tử trong nước có thể tham gia mà không cần nhà máy nuôi tinh thể.

Silicon còn giữ được chỗ đứng tới đâu

Không nên hình dung vật liệu vùng cấm rộng sẽ quét sạch silicon khỏi điện tử công suất. Các linh kiện silicon như transistor hiệu ứng trường cấu trúc siêu tiếp giáp và transistor lưỡng cực cổng cách ly vẫn chiếm phần rất lớn thị trường nhờ rẻ, bền, dễ mua và kỹ sư đã quen thiết kế. Ở nhiều thiết bị gia dụng, quạt, máy bơm, máy hàn, lợi ích hiệu suất của vật liệu mới chưa đủ bù chênh lệch giá.

Tranh luận trong ngành xoay quanh thời điểm giá ngang bằng. Phía lạc quan cho rằng khi wafer silicon carbide chuyển sang cỡ lớn hơn và gallium nitride trên đế silicon tận dụng được dây chuyền chip có sẵn, giá sẽ giảm đủ để thay silicon ở nhiều phân khúc tầm trung. Phía thận trọng chỉ ra rằng tính cả hệ thống — mạch điều khiển cổng nhạy hơn, nhiễu điện từ lớn hơn khi đóng cắt cực nhanh, yêu cầu bố trí mạch khắt khe hơn — thì chi phí chuyển đổi cao hơn chỉ giá linh kiện.

Một điểm ít được nhắc là kỹ năng thiết kế. Đóng cắt nhanh hơn nhiều lần nghĩa là mỗi milimet đường mạch, mỗi điện cảm ký sinh đều ảnh hưởng, nên kỹ sư quen làm với silicon phải học lại cách bố trí mạch và xử lý nhiễu. Tốc độ phổ biến của vật liệu mới vì thế phụ thuộc vào nhân lực thiết kế không kém gì vào giá wafer.

Nguồn để đọc thêm

Các giáo trình điện tử công suất và vật lý linh kiện bán dẫn ở bậc đại học có chương riêng về vật liệu vùng cấm rộng, là nền để hiểu các con số so sánh. Hiệp hội kỹ sư điện và điện tử quốc tế có lộ trình công nghệ riêng cho bán dẫn vùng cấm rộng, tổng hợp thách thức và dự báo theo từng ứng dụng.

Thông tin chính thức về giải Nobel Vật lý năm 2014 do Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố, kèm tài liệu giải thích khoa học cho công chúng về LED xanh lam. Về nguồn cung gali và các khoáng sản quan trọng, Cục Khảo sát Địa chất Mỹ xuất bản tóm tắt hằng năm về từng khoáng sản, và Cơ quan Năng lượng Quốc tế có báo cáo về khoáng sản thiết yếu cho chuyển dịch năng lượng.

Khi đọc quảng cáo “bộ sạc công nghệ GaN”, nên nhớ vật liệu chỉ là một phần; thiết kế mạch, linh kiện đi kèm và chứng nhận an toàn quyết định chất lượng bộ sạc. Bài về pin thể rắn trên cùng trang bàn phần còn lại của hệ thống điện trong xe điện.

Câu hỏi thường gặp

Gallium nitride và silicon carbide có thay thế silicon trong chip máy tính không?

Không. Chip xử lý và bộ nhớ vẫn dùng silicon vì công nghệ chế tạo trưởng thành, rẻ và đủ tốt cho mạch logic. Hai vật liệu vùng cấm rộng chiếm chỗ ở điện tử công suất và mạch cao tần, nơi điện áp, nhiệt và tốc độ đóng cắt quan trọng hơn mật độ bóng bán dẫn.

Vì sao bộ sạc GaN nhỏ hơn bộ sạc thường?

Transistor gallium nitride đóng cắt nhanh hơn và tổn hao ít hơn, nên bộ sạc chạy được ở tần số cao. Ở tần số cao, biến áp, cuộn cảm và tụ điện cần nhỏ hơn, đồng thời ít nhiệt hơn nên tản nhiệt gọn hơn, giúp cả bộ sạc nhỏ lại.

Silicon carbide giúp xe điện đi xa hơn thế nào?

Biến tần dùng silicon carbide có tổn hao thấp hơn khi đổi điện một chiều của pin thành xoay chiều cho động cơ, nên phần năng lượng mất thành nhiệt ít đi. Mức cải thiện cụ thể phụ thuộc thiết kế từng xe, nhưng đó là lý do vật liệu này phổ biến ở biến tần xe điện.

Vùng cấm rộng nghĩa là gì?

Đó là khoảng năng lượng lớn mà electron cần vượt qua để dẫn điện. Vùng cấm rộng giúp vật liệu chịu điện trường mạnh hơn trước khi bị đánh thủng và giữ tính bán dẫn ở nhiệt độ cao hơn, nên linh kiện chịu được điện áp, nhiệt cao trong kích thước nhỏ.

Vì sao linh kiện silicon carbide đắt hơn silicon?

Tinh thể silicon carbide phải nuôi bằng cách ngưng tụ hơi ở nhiệt độ rất cao, chậm và dễ khuyết tật; vật liệu rất cứng nên cắt mài tốn kém; và wafer còn nhỏ hơn wafer silicon. Giá đang giảm dần khi sản xuất mở rộng và chuyển sang wafer lớn hơn.

Gali lấy từ đâu?

Gali chủ yếu được thu hồi như sản phẩm phụ khi tinh luyện quặng bô-xít thành alumin, một phần từ chế biến kẽm. Vì phụ thuộc vào ngành khác và cần dây chuyền thu hồi riêng, nguồn cung tập trung ở một số nơi và có thể biến động khi chính sách xuất khẩu thay đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138