Đến nay, các nhóm nghiên cứu đã tìm thấy hạt vi nhựa trong máu, phổi, nhau thai, sữa mẹ và mảng xơ vữa động mạch của người, nên câu hỏi "vi nhựa có vào cơ thể không" về cơ bản đã có lời đáp là có. Điều chưa rõ là lượng chính xác bao nhiêu, hạt nào đi được tới đâu, và chúng có gây bệnh hay không, vì phép đo còn non và phần lớn bằng chứng về sức khoẻ mới dừng ở mức liên quan thống kê.
Bài này không giảng lại vi nhựa là gì. Nó đi qua cách các phòng thí nghiệm đo hạt nhựa trong mô người, vì sao các con số chênh nhau hàng trăm lần, những phát hiện nào đáng tin hơn những phát hiện nào, và người đọc nên giữ thái độ thế nào trước các tít báo nói "não người chứa cả một chiếc thìa nhựa".
Từ đại dương vào cơ thể: chuyện đã được xác nhận
Hơn hai mươi năm trước, vi nhựa được bàn chủ yếu như chuyện của biển: mảnh nhựa vỡ trôi theo hải lưu, bị cá và chim ăn nhầm. Dần dần, các khảo sát tìm thấy hạt nhựa trong muối biển, nước máy, nước đóng chai, bia, mật ong, và cả trong không khí trong nhà. Khi một thứ có mặt ở khắp chuỗi thức ăn và trong không khí, việc nó vào cơ thể người gần như là chuyện tất yếu, nên câu hỏi chuyển sang đo được hay không.
Khoảng từ năm 2020 trở đi, các công bố liên tiếp báo cáo hạt nhựa trong mô người. Một nhóm ở Ý tìm thấy mảnh nhựa trong nhau thai. Một nhóm ở Hà Lan báo cáo tìm thấy nhựa trong mẫu máu của phần lớn người hiến tặng tham gia nghiên cứu. Các nghiên cứu khác tìm thấy hạt nhựa trong mô phổi lấy từ phẫu thuật, trong phân, trong tinh dịch và sữa mẹ. Mỗi nghiên cứu riêng lẻ đều nhỏ, nhưng khi nhiều nhóm độc lập, dùng phương pháp khác nhau, cùng thấy một hiện tượng, độ tin cậy của kết luận chung tăng lên.
Vì vậy, ở thời điểm hiện nay, nhận định "người có phơi nhiễm vi nhựa và một phần hạt nằm lại trong mô" được giới khoa học coi là khá vững. Phần còn mở là mọi thứ phía sau câu đó.
Đo hạt nhựa trong mô người khó ở đâu
Hạt quá nhỏ để soi từng hạt. Kính hiển vi kết hợp quang phổ hồng ngoại hoặc quang phổ Raman nhận diện được loại nhựa của từng hạt, nhưng chỉ tốt với hạt cỡ vài micromet trở lên. Hạt nano nhỏ hơn một micromet, loại có khả năng đi qua thành mạch và màng tế bào nhiều nhất, lại nằm dưới ngưỡng nhìn thấy của phần lớn thiết bị.
Phương pháp đốt mẫu đo khối lượng nhưng dễ nhầm. Một cách khác là nhiệt phân mẫu rồi phân tích khí sinh ra bằng sắc ký và khối phổ. Cách này cho ra khối lượng nhựa, không phụ thuộc kích thước hạt. Nhưng mô người giàu chất béo, và một số mảnh phân tử từ chất béo khi bị nhiệt phân giống tín hiệu của polyetylen. Nếu khâu xử lý mẫu không loại hết chất béo, kết quả có thể bị thổi phồng.
Nhựa có mặt ngay trong phòng thí nghiệm. Găng tay, ống nghiệm, nắp lọ, quần áo của kỹ thuật viên, bụi trong không khí đều chứa nhựa. Một mẫu máu chỉ cần nhiễm vài sợi vải là có thể cho kết quả dương tính. Các nghiên cứu tốt phải chạy mẫu trắng song song, dùng dụng cụ thuỷ tinh hoặc kim loại, lọc không khí, và báo cáo rõ lượng nhiễm nền đã trừ.
Chưa có quy trình chuẩn chung. Mỗi phòng thí nghiệm tự chọn cách tiêu huỷ mô, cỡ lỗ lọc, loại nhựa cần đo. Hai nghiên cứu cùng đo nhau thai có thể cho con số chênh nhau rất xa chỉ vì cách làm khác nhau, chứ không phải vì nhau thai ở hai nước khác nhau.
Vì sao các con số lệch nhau hàng trăm lần
Người đọc tin khoa học hay gặp tình huống khó hiểu: bài này nói mỗi tuần một người ăn vào lượng nhựa bằng một chiếc thẻ ngân hàng, bài khác nói chỉ bằng một phần rất nhỏ như thế. Những ước tính kiểu "một chiếc thẻ mỗi tuần" ra đời từ việc ghép nhiều nghiên cứu có đơn vị đo khác nhau, rồi quy đổi số hạt sang khối lượng bằng các giả định về kích thước và mật độ hạt. Chỉ cần giả định hạt to hơn một chút, khối lượng tính ra tăng vọt. Các phân tích sau đó dùng giả định thận trọng hơn cho ra con số nhỏ hơn nhiều bậc.
Tương tự, các tít báo năm 2025 về lượng nhựa trong mô não người dựa trên một nghiên cứu dùng phương pháp nhiệt phân. Phát hiện này gây chú ý lớn, nhưng nhiều nhà hoá phân tích đã lên tiếng rằng mô não rất giàu chất béo, đúng là loại mẫu dễ gây tín hiệu giả cho polyetylen. Họ không nói kết quả chắc chắn sai, mà nói cần các nhóm khác lặp lại bằng phương pháp kiểm chứng độc lập trước khi tin vào con số tuyệt đối.
Bài học cho người đọc là: hướng chung (có nhựa trong mô) đáng tin hơn con số cụ thể (bao nhiêu gam). Khi gặp một con số gây sốc, nên hỏi nó được đo bằng phương pháp nào, có mẫu trắng không, đã có nhóm nào lặp lại chưa.
Bằng chứng về sức khoẻ: mới ở mức liên quan
Câu hỏi người đọc quan tâm nhất là vi nhựa có gây hại không. Ở đây bằng chứng chia làm ba tầng với độ mạnh khác nhau. Tầng thứ nhất là thí nghiệm trên tế bào và động vật: hạt nhựa ở liều cao gây viêm, stress oxy hoá, thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Nhưng liều trong thí nghiệm thường cao hơn nhiều so với phơi nhiễm thật, và hạt dùng thường là hạt cầu polystyren đồng đều, khác xa mảnh nhựa méo mó, phong hoá trong môi trường.
Tầng thứ hai là nghiên cứu quan sát trên người. Một nghiên cứu ở Ý công bố năm 2024 theo dõi những người được phẫu thuật bóc mảng xơ vữa động mạch cảnh, thấy nhóm có hạt nhựa trong mảng xơ vữa có tỷ lệ biến cố tim mạch cao hơn trong thời gian theo dõi. Đây là kết quả đáng chú ý, nhưng là liên quan chứ chưa phải nhân quả: những người có nhiều nhựa trong mảng xơ vữa có thể khác nhóm kia ở lối sống, nơi ở, nghề nghiệp, và nghiên cứu chỉ có vài trăm người.
Tầng thứ ba, gần như còn trống, là nghiên cứu theo dõi dài hạn trên quần thể lớn với phép đo phơi nhiễm đáng tin. Khi chưa có tầng này, các tổ chức y tế lớn giữ cách nói thận trọng: chưa đủ dữ liệu để kết luận vi nhựa ở mức phơi nhiễm hiện nay gây bệnh cụ thể nào, nhưng cũng chưa đủ dữ liệu để nói nó vô hại. Ngoài bản thân hạt nhựa, các nhà nghiên cứu còn lưu ý phụ gia đi kèm như chất làm dẻo, chất chống cháy, và các chất ô nhiễm bám trên bề mặt hạt, vốn có hồ sơ độc tính rõ hơn.
Điều khá chắc và điều còn bỏ ngỏ
Bảng dưới gom các nhận định thường gặp và mức chắc chắn tương đối theo hiện trạng nghiên cứu. Đây là đánh giá định tính để định hướng đọc, không phải kết luận chính thức của tổ chức nào.
| Nhận định | Mức chắc chắn | Vì sao |
|---|---|---|
| Người hít và nuốt vi nhựa hằng ngày | Cao | Nhựa có trong nước, thức ăn, bụi trong nhà; nhiều nghiên cứu độc lập |
| Một phần hạt nhựa nằm lại trong mô | Khá cao | Nhiều nhóm tìm thấy ở máu, phổi, nhau thai bằng các phương pháp khác nhau |
| Lượng nhựa chính xác trong từng cơ quan | Thấp | Phương pháp chưa chuẩn hoá, dễ nhiễm bẩn và tín hiệu giả |
| Hạt nano đi qua được hàng rào máu não, nhau thai | Trung bình | Có trên động vật; trên người khó đo hạt cỡ này |
| Vi nhựa gây bệnh tim mạch, ung thư ở người | Thấp, đang nghiên cứu | Mới có liên quan thống kê từ nghiên cứu nhỏ |
Cách đọc bảng này: một nhận định ở mức "thấp" không có nghĩa là sai, mà là chưa đủ bằng chứng để khẳng định theo chiều nào. Đó là trạng thái bình thường của một lĩnh vực mới chừng mười lăm năm tuổi.
Giảm phơi nhiễm: điều hợp lý và điều chưa chứng minh
Khi bằng chứng còn mở, cách tiếp cận thận trọng là giảm những nguồn phơi nhiễm lớn mà việc giảm không tốn kém. Nghiên cứu cho thấy hâm nóng thức ăn trong hộp nhựa, nhất là bằng lò vi sóng, làm bong ra nhiều hạt hơn so với để nguội; đun nước trong ấm thuỷ tinh hay inox thay vì bình nhựa cũng là thay đổi nhỏ. Bụi trong nhà là một nguồn đáng kể vì sợi vải tổng hợp từ thảm, rèm, quần áo; lau ẩm và thông gió giúp giảm bụi nói chung, không riêng gì nhựa.
Ngược lại, một số lời khuyên lan truyền trên mạng chưa có cơ sở: các loại "thải độc vi nhựa" bằng thực phẩm chức năng, các thiết bị lọc quảng cáo "loại bỏ hoàn toàn vi nhựa trong cơ thể". Hiện chưa có phương pháp nào được chứng minh đẩy nhanh việc đào thải vi nhựa khỏi mô người. Nếu ai đó có triệu chứng sức khoẻ kéo dài và lo lắng về phơi nhiễm, nên đi khám bác sĩ để được đánh giá nguyên nhân thật, thay vì tự quy cho vi nhựa.
Ở cấp xã hội, giảm vi nhựa phụ thuộc chủ yếu vào việc giảm nhựa thải ra môi trường: quản lý rác, lọc sợi vải từ máy giặt, giảm hạt nhựa cố ý thêm vào mỹ phẩm, và phần nhựa sinh ra từ mài mòn lốp xe, vốn là nguồn lớn nhưng ít được nói đến. Những việc này nằm ở chính sách và thiết kế sản phẩm nhiều hơn ở thói quen từng gia đình.
Nguồn để đọc thêm
Tổ chức Y tế Thế giới đã công bố các báo cáo đánh giá về vi nhựa trong nước uống (năm 2019) và về phơi nhiễm vi nhựa đối với sức khoẻ con người (năm 2022). Cả hai đều nhấn mạnh khoảng trống dữ liệu và kêu gọi chuẩn hoá phương pháp đo. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc có các báo cáo tổng quan về ô nhiễm nhựa toàn chuỗi, từ sản xuất tới đại dương. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu có ý kiến khoa học về vi nhựa và nano nhựa trong thực phẩm, tập trung vào hải sản.
Với các nghiên cứu gốc về nhựa trong máu, nhau thai, mảng xơ vữa và mô não, nên đọc kèm các bình luận và thư phản hồi đăng sau đó trên chính tạp chí, vì đó là nơi các nhà hoá phân tích chỉ ra giới hạn phương pháp. Khi đọc tin trong nước, hãy tìm xem bài báo dẫn lại nghiên cứu nào, đo bằng gì, và có nói đến mẫu trắng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vi nhựa đã được tìm thấy ở những bộ phận nào trong cơ thể người?
Các nghiên cứu đã báo cáo hạt nhựa trong máu, phổi, nhau thai, sữa mẹ, tinh dịch, phân và mảng xơ vữa động mạch, cùng một số báo cáo về gan, thận và não. Mức tin cậy cao nhất là việc có mặt, còn lượng chính xác ở từng cơ quan vẫn còn nhiều tranh luận.
Vi nhựa trong cơ thể có gây ung thư không?
Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để kết luận vi nhựa gây ung thư ở người. Các thí nghiệm trên tế bào và động vật cho thấy gây viêm ở liều cao, còn nghiên cứu trên người mới dừng ở mức liên quan thống kê và quy mô nhỏ.
Vì sao các con số về lượng nhựa con người ăn vào mỗi tuần lại khác nhau nhiều như vậy?
Vì các ước tính phải quy đổi số hạt sang khối lượng bằng giả định về kích thước và mật độ hạt, và mỗi nghiên cứu đo theo cách khác nhau. Giả định hạt to hơn một chút là khối lượng tính ra tăng gấp nhiều lần, nên các con số gây sốc thường kém vững nhất.
Có cách nào thải vi nhựa ra khỏi cơ thể không?
Chưa có phương pháp nào được chứng minh đẩy nhanh việc đào thải vi nhựa đã nằm trong mô. Các sản phẩm quảng cáo thải độc vi nhựa không có cơ sở khoa học; điều làm được là giảm phơi nhiễm mới, và đi khám bác sĩ nếu có triệu chứng kéo dài.
Hâm thức ăn trong hộp nhựa bằng lò vi sóng có làm tăng vi nhựa không?
Các thí nghiệm cho thấy nhiệt làm hộp nhựa bong ra nhiều hạt hơn so với để nguội, nhất là với hộp cũ, trầy xước. Chuyển thức ăn sang bát sứ hoặc thuỷ tinh trước khi hâm là thay đổi đơn giản và hợp lý trong lúc khoa học còn chưa kết luận.
Nghiên cứu về vi nhựa trong não người có đáng tin không?
Nghiên cứu này đáng chú ý nhưng còn bị chất vấn, vì mô não giàu chất béo và phương pháp nhiệt phân có thể nhầm chất béo với polyetylen. Cần các nhóm khác lặp lại bằng phương pháp độc lập trước khi tin vào con số tuyệt đối.