ChuyenSau.comChuyên Sâu
Ô nhiễm và đa dạng sinh học

Tồn dư thuốc bảo vệ thực vật: đánh giá rủi ro dựa trên liều lượng và phơi nhiễm

Phát hiện tồn dư không đồng nghĩa với nguy hiểm. Cách đặt giới hạn dư lượng, liều chấp nhận hằng ngày, thời gian cách ly và vì sao người phun thuốc chịu rủi ro lớn nhất.

Close detail of a farmer’s weathered hands rinsing freshly picked mustard greens in a large aluminum basin beside a vegetable plot in the Red River Delta, morning light

Đánh giá rủi ro của tồn dư thuốc bảo vệ thực vật không dựa vào câu hỏi "có hay không", mà dựa vào liều: một người ăn vào bao nhiêu, so với mức mà nghiên cứu độc tính cho thấy không gây tác hại khi phơi nhiễm suốt đời. Vì phương pháp phân tích hiện đại phát hiện được lượng cực nhỏ, việc tìm thấy tồn dư là chuyện thường; điều đáng lo là khi tồn dư vượt giới hạn cho phép, khi dùng hoạt chất đã bị cấm, hoặc khi người trực tiếp phun thuốc không được bảo vệ.

Bài này giải thích từng mắt xích của khung đánh giá rủi ro, từ thí nghiệm độc tính tới giới hạn dư lượng tối đa, những điểm khung này làm tốt và những điểm còn tranh luận như tác động cộng gộp của nhiều hoạt chất, chất gây rối loạn nội tiết, và vì sao người nông dân là nhóm phơi nhiễm cao nhất.

"Liều lượng làm nên chất độc": nguyên tắc nền

Nguyên tắc cổ điển của độc chất học nói rằng mọi chất đều có thể độc, khác nhau ở liều. Nước uống quá nhiều cũng gây ngộ độc; một chất độc mạnh ở lượng đủ nhỏ có thể không gây tác hại đo được. Vì vậy các cơ quan quản lý không hỏi "thực phẩm có thuốc trừ sâu không" mà hỏi "lượng ăn vào hằng ngày so với ngưỡng an toàn là bao nhiêu".

Cần phân biệt hai khái niệm thường bị lẫn: mối nguy và rủi ro. Mối nguy là khả năng vốn có của một chất gây hại, ví dụ một hoạt chất gây tổn thương thần kinh ở liều cao. Rủi ro là xác suất tác hại thực sự xảy ra, phụ thuộc vào mối nguy nhân với mức phơi nhiễm. Một chất có mối nguy cao nhưng phơi nhiễm rất thấp có thể có rủi ro nhỏ; một chất mối nguy vừa phải nhưng phơi nhiễm cao và kéo dài có thể đáng lo hơn.

Nhiều tranh luận trên báo chí xuất phát từ việc trộn hai khái niệm này. Tin "phát hiện chất gây ung thư trong rau" nói về mối nguy; để biết rủi ro, cần biết lượng bao nhiêu, ăn bao nhiêu, trong bao lâu. Ngược lại, nói "lượng nhỏ nên không sao" cũng cần dựa trên ngưỡng đã được đánh giá, không phải cảm tính.

Giới hạn dư lượng tối đa được đặt ra thế nào

Khung đánh giá được các cơ quan quốc tế như Uỷ ban Codex về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và các cơ quan quản lý quốc gia dùng gồm những bước chính sau:

  1. Thí nghiệm độc tính trên động vật ở nhiều mức liều, trong thời gian ngắn và dài, để tìm liều cao nhất không thấy tác hại, gọi là mức không quan sát thấy tác dụng có hại.
  2. Chia mức này cho hệ số an toàn, thường là 100, gồm 10 cho khác biệt giữa động vật và người và 10 cho khác biệt giữa người với người, để ra liều chấp nhận hằng ngày tính theo cân nặng. Với chất có tác dụng cấp tính, đặt thêm liều tham chiếu cấp tính.
  3. Thử nghiệm thực địa: phun đúng liều, đúng số lần theo hướng dẫn, đo lượng tồn dư trên nông sản khi thu hoạch sau thời gian cách ly. Từ đó đặt giới hạn dư lượng tối đa, phản ánh mức tồn dư khi dùng đúng cách.
  4. Kiểm tra lại: cộng tồn dư từ mọi loại thực phẩm theo khẩu phần ăn của các nhóm dân cư, kể cả trẻ nhỏ, xem tổng phơi nhiễm có vượt liều chấp nhận hằng ngày không. Nếu vượt, giới hạn bị hạ hoặc cách dùng bị thu hẹp.

Điểm quan trọng mà nhiều người không biết: giới hạn dư lượng tối đa chủ yếu là chuẩn "thực hành nông nghiệp tốt", không phải ngưỡng độc tính. Vượt giới hạn là dấu hiệu dùng thuốc sai cách, cần xử lý, nhưng không tự động có nghĩa người ăn bị ngộ độc; ngưỡng độc tính là liều chấp nhận hằng ngày và liều tham chiếu cấp tính, thường cách xa giới hạn dư lượng.

Thời gian cách ly và những sai lệch thường gặp ngoài đồng

Thời gian cách ly. Mỗi sản phẩm thuốc ghi số ngày tối thiểu từ lần phun cuối tới khi thu hoạch, để hoạt chất kịp phân huỷ xuống dưới giới hạn. Đây là khâu hay bị vi phạm nhất, nhất là với rau ăn lá thu hoạch liên tục và khi giá lên, người trồng muốn bán sớm.

Dùng sai liều, sai thuốc. Phun đậm hơn khuyến cáo, pha nhiều loại thuốc vào một bình, dùng thuốc cho cây trồng không được đăng ký là những sai lệch được nhiều khảo sát ghi nhận.

Hoạt chất đã bị cấm. Việt Nam đã loại khỏi danh mục được phép sử dụng một số hoạt chất, trong đó có paraquat từ năm 2017 và glyphosate từ năm 2019. Hàng nhập lậu vẫn có thể lưu hành; người cần danh mục chính xác nên tra danh mục hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Thuốc nội hấp và thuốc tiếp xúc. Thuốc tiếp xúc nằm chủ yếu trên bề mặt lá, quả, rửa và gọt vỏ giảm được đáng kể. Thuốc nội hấp đi vào mô cây, rửa không loại được, chỉ có tuân thủ thời gian cách ly mới giảm được.

Người phun thuốc mới là nhóm rủi ro cao nhất

Trong các thảo luận công khai, mối quan tâm thường xoay quanh người tiêu dùng. Nhưng xét theo liều, người nông dân trực tiếp pha và phun thuốc có mức phơi nhiễm cao hơn nhiều bậc. Họ tiếp xúc với thuốc đậm đặc qua da, hít phải hạt sương thuốc, thường phun trong thời tiết nóng ẩm khi mặc đồ bảo hộ rất khó chịu, và có khi pha thuốc bằng tay trần.

Ngộ độc cấp tính do thuốc bảo vệ thực vật, trong đó có ngộ độc nghề nghiệp, vẫn là vấn đề y tế đáng kể ở nhiều nước đang phát triển. Các nghiên cứu theo dõi nông dân ở nhiều nước cũng tìm thấy liên quan giữa phơi nhiễm lâu dài với một số bệnh thần kinh và ung thư, dù mức chắc chắn khác nhau theo từng hoạt chất và còn nhiều tranh luận về phương pháp đo phơi nhiễm.

Người phun thuốc nếu thấy các dấu hiệu như chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, chảy nhiều nước bọt, khó thở sau khi phun cần ngừng việc, rửa sạch da, thay quần áo và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì thuốc để nhân viên y tế biết hoạt chất. Về dài hạn, giảm rủi ro cho nhóm này nằm ở huấn luyện, trang bị bảo hộ phù hợp khí hậu nóng, chuyển sang các phương pháp quản lý dịch hại tổng hợp giảm số lần phun, và loại bỏ các hoạt chất độc cao.

Những điểm khung đánh giá còn bị tranh luận

Khung đánh giá từng chất một có những giới hạn được chính giới khoa học thừa nhận. Thứ nhất là tác động cộng gộp: một người ăn nhiều loại thực phẩm có tồn dư nhiều hoạt chất cùng lúc, mỗi chất dưới ngưỡng nhưng tổng hợp có thể khác. Liên minh châu Âu đã phát triển phương pháp đánh giá rủi ro tích luỹ cho các nhóm chất có cùng tác động trên một cơ quan, nhưng phương pháp này còn mới và phức tạp.

Thứ hai là chất gây rối loạn nội tiết: một số nhà khoa học cho rằng với các chất bắt chước hormone, quan hệ liều – đáp ứng có thể không đơn giản như giả định, và phơi nhiễm vào giai đoạn nhạy cảm như thai kỳ có thể quan trọng hơn tổng liều. Các nhà khoa học khác cho rằng bằng chứng cho hiện tượng này ở mức tồn dư thực phẩm còn chưa thuyết phục. Đây là tranh luận còn mở.

Thứ ba là dữ liệu: phần lớn thí nghiệm độc tính do chính công ty đăng ký thuốc thực hiện theo hướng dẫn chuẩn, và các nhóm vận động yêu cầu minh bạch dữ liệu nhiều hơn. Trường hợp glyphosate là ví dụ: Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế năm 2015 xếp vào nhóm có lẽ gây ung thư cho người, trong khi một số cơ quan quản lý an toàn thực phẩm kết luận khó có khả năng gây ung thư ở mức phơi nhiễm qua thực phẩm. Hai kết luận khác nhau một phần vì một bên đánh giá mối nguy, bên kia đánh giá rủi ro.

Người tiêu dùng nên hiểu và làm gì

Đối với người tiêu dùng, các cơ quan an toàn thực phẩm thường khuyến nghị: ăn đa dạng rau quả thay vì chỉ một vài loại, vì lợi ích dinh dưỡng của rau quả được chứng minh rõ hơn nhiều so với rủi ro từ tồn dư ở mức cho phép; rửa kỹ dưới vòi nước chảy, ngâm rồi rửa lại, gọt vỏ với loại quả có vỏ dày, bỏ lá ngoài của bắp cải. Những cách này giảm phần thuốc tiếp xúc trên bề mặt.

Các mẹo như ngâm nước muối đậm, ngâm thuốc tím, dùng máy "khử độc rau quả" được quảng cáo rộng rãi nhưng bằng chứng về lợi ích vượt trên việc rửa kỹ bằng nước sạch còn hạn chế; một số cách còn làm rau mất chất dinh dưỡng. Mua từ nguồn có truy xuất, có chứng nhận sản xuất an toàn giúp giảm khả năng gặp lô hàng dùng thuốc sai, dù không có chứng nhận nào bảo đảm tuyệt đối.

Nếu sau khi ăn thấy các dấu hiệu bất thường như nôn, tiêu chảy, chóng mặt, nhất là khi nhiều người cùng ăn bị giống nhau, nên đến cơ sở y tế và báo cho cơ quan y tế địa phương để truy nguồn. Cuối cùng, vấn đề tồn dư được giải quyết chủ yếu ở khâu sản xuất và giám sát, không thể đẩy hết cho người đi chợ.

Nguồn để đọc thêm

Uỷ ban Codex về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật thuộc Uỷ ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Quốc tế công bố các giới hạn dư lượng tối đa và cơ sở đánh giá của Hội nghị chung về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp cùng Tổ chức Y tế Thế giới tổ chức. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu công bố báo cáo hằng năm về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong thực phẩm tại châu Âu, kèm giải thích cách đọc kết quả và các bước đánh giá rủi ro tích luỹ.

Ở trong nước, nên tra danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng và bị cấm sử dụng ở phiên bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cùng các quy định về giới hạn dư lượng do Bộ Y tế ban hành. Khi đọc tin về kết quả kiểm tra rau quả, nên xem tỷ lệ mẫu vượt giới hạn, hoạt chất gì, vượt bao nhiêu lần, và mẫu lấy ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Phát hiện thuốc trừ sâu trong rau có nghĩa là rau đó độc không?

Không hẳn, vì phương pháp phân tích hiện đại phát hiện được lượng cực nhỏ. Điều cần xem là lượng tồn dư có vượt giới hạn dư lượng tối đa không và có phải hoạt chất bị cấm không; ngưỡng độc tính thực sự thường cách xa giới hạn này.

Giới hạn dư lượng tối đa là gì?

Đó là mức tồn dư cao nhất cho phép trên một loại nông sản, phản ánh tồn dư khi thuốc được dùng đúng liều và đúng thời gian cách ly. Vượt giới hạn là dấu hiệu dùng thuốc sai cách cần xử lý, nhưng không tự động có nghĩa người ăn bị ngộ độc.

Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật là gì?

Đó là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối cùng tới khi thu hoạch, ghi trên nhãn từng sản phẩm, để hoạt chất kịp phân huỷ xuống dưới giới hạn cho phép. Thu hoạch trước thời gian này là nguyên nhân phổ biến khiến nông sản vượt giới hạn dư lượng.

Rửa rau có loại bỏ được hết thuốc trừ sâu không?

Rửa kỹ dưới vòi nước chảy và gọt vỏ giảm được đáng kể thuốc tiếp xúc nằm trên bề mặt. Thuốc nội hấp đã đi vào mô cây thì rửa không loại được, nên tuân thủ thời gian cách ly ở khâu sản xuất mới là cách chính.

Ngâm rau bằng nước muối có tốt hơn rửa nước sạch không?

Bằng chứng cho thấy ngâm nước muối, thuốc tím hay dùng máy khử độc tốt hơn hẳn rửa kỹ bằng nước sạch còn hạn chế. Ngâm quá lâu hoặc quá mặn có thể làm rau mất chất dinh dưỡng và không cần thiết.

Ai có nguy cơ cao nhất từ thuốc bảo vệ thực vật?

Người trực tiếp pha và phun thuốc có mức phơi nhiễm cao hơn người tiêu dùng nhiều bậc, qua da và đường hô hấp. Nếu có dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn, khó thở sau khi phun, cần ngừng việc, rửa sạch và đến cơ sở y tế, mang theo bao bì thuốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138