Tái chế nhựa đạt kết quả tốt với một số ít loại như chai nhựa PET trong và thùng can HDPE, nhưng với phần lớn bao bì còn lại, tái chế thật sự rất hạn chế: các ước tính phổ biến cho thấy chỉ chừng một phần mười lượng nhựa thải ra trên thế giới được tái chế. Phần còn lại bị chôn lấp, đốt, hoặc rò rỉ ra môi trường. Lý do không chỉ nằm ở ý thức phân loại rác, mà ở hoá học của nhựa, thiết kế bao bì và kinh tế của nhựa nguyên sinh.
Bài này phân tích vì sao một chai nước suối có thể thành chai mới còn một gói bim bim thì gần như không, khác biệt giữa tái chế cơ học và tái chế hoá học, vai trò của người thu gom phế liệu ở Việt Nam, và vì sao các nhà nghiên cứu kinh tế tuần hoàn nói tái chế đứng ở bậc thấp, sau giảm thiểu và tái sử dụng.
Tái chế nhựa không giống tái chế kim loại
Kim loại như nhôm có thể nấu chảy và đúc lại gần như vô hạn lần mà tính chất không đổi. Nhựa thì khác. Nhựa là chuỗi phân tử dài, mỗi lần nấu chảy và đùn lại, chuỗi bị cắt ngắn một phần, độ bền giảm. Nhựa còn chứa phụ gia như chất tạo màu, chất làm dẻo, chất chống tia cực tím, chất độn; trộn nhiều nguồn khác nhau ra một hỗn hợp có tính chất khó đoán.
Vì vậy tái chế nhựa thường là "tái chế xuống cấp": chai nước thành sợi polyester cho áo, thảm; can nhựa thành ống, chậu cây; nhựa hỗn hợp thành ván nhựa, cọc rào. Những sản phẩm này có ích và giảm nhu cầu nhựa mới, nhưng sau một hai vòng đời, chúng thường không thể tái chế tiếp và cuối cùng vẫn thành rác.
Ngoại lệ đáng kể là chai PET trong. Nếu thu gom riêng, sạch, không lẫn màu và nhãn, PET có thể được làm sạch, nghiền, khử nhiễm và làm thành chai mới đạt chuẩn tiếp xúc thực phẩm. Đây là lý do nhiều nước có hệ thống đặt cọc chai đạt tỷ lệ thu hồi rất cao. Nhưng ngay cả với PET, mỗi vòng vẫn cần bổ sung nhựa mới và có phần hao hụt.
Vì sao phần lớn bao bì không tái chế được trên thực tế
Bao bì nhiều lớp. Gói bim bim, túi cà phê, túi nước xả vải thường ghép nhiều lớp nhựa khác loại với lớp nhôm mỏng để giữ hương và chống ẩm. Tách các lớp này rất khó và đắt, nên phần lớn không ai mua, dù về lý thuyết là "nhựa".
Nhẹ và bẩn. Túi ni lông mỏng, màng bọc thực phẩm rất nhẹ, dính dầu mỡ và thức ăn. Người thu gom phải nhặt rất nhiều mới đủ một cân, giá bán thấp, nên thường bị bỏ lại.
Màu và phụ gia. Nhựa màu đậm, nhựa đen khó phân loại bằng máy quang học và khó dùng lại cho sản phẩm cần màu sáng.
Ký hiệu gây hiểu nhầm. Hình tam giác mũi tên với số từ 1 tới 7 trên bao bì chỉ cho biết loại nhựa, không có nghĩa sản phẩm đó sẽ được tái chế ở nơi người dùng sống. Nhiều người nhầm ký hiệu này là cam kết tái chế.
Giá dầu. Khi giá dầu thấp, nhựa nguyên sinh rẻ, nhựa tái chế mất lợi thế. Thị trường phế liệu nhựa dao động mạnh theo giá dầu và chính sách nhập khẩu phế liệu của các nước.
Tái chế hoá học: lời hứa và tranh cãi
Tái chế hoá học là nhóm công nghệ bẻ nhựa về phân tử nhỏ hơn bằng nhiệt hoặc phản ứng hoá học, rồi dùng làm nguyên liệu sản xuất nhựa mới hoặc nhiên liệu. Ưu điểm được nêu là xử lý được nhựa hỗn hợp, bẩn, nhiều lớp mà tái chế cơ học bó tay, và tạo ra nhựa có chất lượng như nhựa mới.
Tuy nhiên, các đánh giá độc lập chỉ ra nhiều câu hỏi. Phần lớn công nghệ nhiệt phân hiện nay tạo ra sản phẩm giống dầu, phần đáng kể được đốt làm nhiên liệu chứ không quay lại thành nhựa, nên gọi là "tái chế" là gây tranh cãi. Quy trình tiêu tốn nhiều năng lượng, và nhiều dự án quy mô lớn còn ở giai đoạn thử nghiệm hoặc gặp khó khăn kinh tế. Một số nhà phê bình cho rằng việc quảng bá tái chế hoá học có thể làm chậm các nỗ lực giảm nhựa từ nguồn.
Các phương pháp phân giải chọn lọc như dùng enzym để bẻ PET về đơn phân đang được nghiên cứu và có tiến triển ở quy mô pilot. Đây là hướng đáng theo dõi, nhưng chưa nên coi là lời giải sẵn có cho rác nhựa hiện nay.
Người thu gom phế liệu: mắt xích bị xem nhẹ
Ở Việt Nam, cũng như nhiều nước đang phát triển, phần lớn nhựa được tái chế đến từ mạng lưới thu gom phi chính thức: người đồng nát đi từng ngõ, người nhặt rác ở bãi chôn lấp, các vựa phế liệu phân loại theo loại nhựa và màu, rồi bán cho cơ sở nghiền, tạo hạt. Mạng lưới này thu gom hiệu quả những loại có giá như chai PET, can HDPE, nhựa cứng.
Lao động trong mạng lưới này thường không có hợp đồng, bảo hiểm, thiết bị bảo hộ, và thu nhập phụ thuộc giá phế liệu. Các cơ sở tái chế nhỏ ở làng nghề có thể gây ô nhiễm nước và không khí khi rửa và nấu nhựa không có hệ thống xử lý.
Khi xây dựng chính sách tái chế mới như trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, câu hỏi lớn là làm sao đưa những người thu gom hiện có vào hệ thống, trả công công bằng cho cả những loại nhựa ít giá trị, thay vì xây hệ thống song song làm họ mất sinh kế. Một số chương trình quốc tế đã thử trả phí thu gom cho cả nhựa giá thấp, kết quả còn đang được đánh giá.
Thứ bậc của kinh tế tuần hoàn
Kinh tế tuần hoàn không đồng nghĩa với tái chế. Các nhà nghiên cứu thường xếp các lựa chọn theo thứ bậc, từ ưu tiên cao nhất tới thấp nhất, dựa trên lượng tài nguyên và năng lượng tiết kiệm được.
| Bậc | Ví dụ với nhựa | Lưu ý |
|---|---|---|
| Không dùng, giảm | Bỏ màng bọc thừa, bán hàng không bao bì | Hiệu quả nhất, nhưng cần thay đổi thói quen và mô hình kinh doanh |
| Tái sử dụng | Chai, két, hộp dùng nhiều lần có đặt cọc | Cần hệ thống thu hồi, rửa, vận chuyển |
| Tái chế cơ học | Chai thành chai, can thành ống | Tốt với nhựa sạch, một loại |
| Tái chế hoá học | Nhiệt phân, phân giải | Còn tranh cãi về hiệu quả và phát thải |
| Thu hồi năng lượng | Đốt rác phát điện | Phát thải khí nhà kính, cần xử lý khí thải tốt |
| Chôn lấp | Bãi rác | Lựa chọn cuối, rủi ro rò rỉ ra môi trường |
Từ thứ bậc này có thể thấy vì sao nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tập trung truyền thông vào phân loại rác tái chế là cần nhưng chưa đủ: hai bậc trên cùng mới quyết định tổng lượng nhựa đi vào hệ thống.
Chính sách trong nước và đàm phán toàn cầu
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 của Việt Nam đưa vào trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu với bao bì và nhiều nhóm sản phẩm, theo tỷ lệ bắt buộc và lộ trình; đồng thời có lộ trình hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần và túi ni lông khó phân huỷ. Người cần chi tiết về tỷ lệ và mốc thời gian nên tra văn bản hiện hành, vì các quy định này được hướng dẫn và điều chỉnh qua nhiều nghị định, thông tư.
Ở cấp quốc tế, từ năm 2022 các nước đã bắt đầu đàm phán một hiệp ước toàn cầu về ô nhiễm nhựa dưới sự điều phối của Liên Hợp Quốc. Các vòng đàm phán trong năm 2024 và 2025 chưa đạt được văn bản cuối cùng. Điểm vướng lớn nhất là có đặt giới hạn sản lượng nhựa nguyên sinh hay không: một nhóm nước muốn kiểm soát cả vòng đời từ sản xuất, nhóm khác muốn tập trung vào quản lý chất thải và tái chế.
Tranh luận này phản ánh đúng câu hỏi của bài: nếu tái chế chỉ xử lý được một phần nhỏ, liệu có thể giải quyết ô nhiễm nhựa mà không giảm lượng nhựa sản xuất ra? Các đánh giá khoa học khác nhau về mức cần giảm, nhưng phần lớn đồng ý rằng chỉ dựa vào tái chế là không đủ.
Nguồn để đọc thêm
Báo cáo Triển vọng Nhựa Toàn cầu năm 2022 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế cung cấp số liệu về sản xuất, sử dụng và xử lý nhựa theo khu vực, trong đó có ước tính tỷ lệ tái chế. Quỹ Ellen MacArthur có nhiều tài liệu về kinh tế tuần hoàn và Cam kết Toàn cầu về Nền kinh tế Nhựa Mới, kèm báo cáo tiến độ của các doanh nghiệp tham gia. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc công bố tài liệu của các vòng đàm phán hiệp ước nhựa.
Ở trong nước, nên đọc Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, cùng các báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về quản lý chất thải rắn. Khi gặp tuyên bố "bao bì tái chế được", nên hỏi tái chế được ở đâu, bởi ai, và tỷ lệ thật sự được tái chế là bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu phần trăm nhựa trên thế giới được tái chế?
Các ước tính phổ biến, trong đó có báo cáo năm 2022 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, cho thấy chỉ khoảng một phần mười lượng rác nhựa được tái chế. Phần còn lại bị chôn lấp, đốt hoặc rò rỉ ra môi trường.
Vì sao gói bim bim và túi cà phê khó tái chế?
Chúng thường được ghép từ nhiều lớp nhựa khác loại với lớp nhôm mỏng để giữ hương và chống ẩm. Tách các lớp này rất khó và đắt, nên trên thực tế phần lớn không được tái chế dù về bản chất là nhựa.
Ký hiệu tam giác có số trên bao bì nhựa nghĩa là gì?
Đó là mã nhận diện loại nhựa, từ 1 là PET tới 7 là các loại khác. Ký hiệu này không bảo đảm sản phẩm đó sẽ được tái chế; điều đó phụ thuộc vào hệ thống thu gom và thị trường ở nơi người dùng sống.
Tái chế hoá học có phải lời giải cho rác nhựa không?
Tái chế hoá học có thể xử lý nhựa hỗn hợp mà tái chế cơ học không làm được, nhưng tốn nhiều năng lượng và phần lớn sản phẩm hiện nay được đốt làm nhiên liệu. Nhiều đánh giá độc lập cho rằng chưa nên coi đây là lời giải sẵn có.
Kinh tế tuần hoàn khác tái chế ở chỗ nào?
Tái chế chỉ là một bậc trong kinh tế tuần hoàn. Các bậc ưu tiên cao hơn là giảm sử dụng và tái sử dụng, vì chúng tiết kiệm tài nguyên và năng lượng nhiều hơn so với thu gom rồi nấu chảy lại.
Hiệp ước nhựa toàn cầu đang ở giai đoạn nào?
Các nước bắt đầu đàm phán từ năm 2022 dưới sự điều phối của Liên Hợp Quốc, nhưng các vòng trong năm 2024 và 2025 chưa đạt văn bản cuối cùng. Điểm bất đồng lớn nhất là có giới hạn sản lượng nhựa nguyên sinh hay không.