Phần lớn điện thoại, máy tính và đồ điện tử hết đời trên thế giới không đi qua kênh tái chế chính thức: chúng nằm trong ngăn kéo, bị bán cho người thu mua đồng nát, tháo thủ công để lấy phần có giá, phần còn lại bị đốt hoặc chôn lẫn rác sinh hoạt. Theo báo cáo giám sát rác thải điện tử toàn cầu công bố năm 2024, thế giới thải ra khoảng 62 triệu tấn năm 2022, và chưa tới một phần tư trong số đó được ghi nhận là thu gom, tái chế đúng cách.
Hệ quả có hai mặt. Một mặt, các kim loại quý như vàng, bạc, đồng, palađi và nhiều nguyên tố hiếm bị bỏ phí trong khi ngành mỏ phải đào ngày càng sâu. Mặt khác, chì, thuỷ ngân, cađimi và các chất chống cháy chứa brom bị thải ra đất, nước và không khí, ảnh hưởng trước hết tới những người làm nghề tách phế liệu. Bài này lần theo hành trình của một chiếc điện thoại cũ để thấy vì sao vòng tái chế khó khép lại.
Hành trình thật của một chiếc điện thoại cũ
Một chiếc điện thoại thường có ba số phận. Số phận thứ nhất, rất phổ biến, là nằm yên trong ngăn kéo. Người dùng giữ lại vì sợ lộ dữ liệu, vì nghĩ có lúc dùng lại, hoặc đơn giản vì không biết đưa đi đâu. Các khảo sát ở nhiều nước cho thấy mỗi hộ gia đình giữ vài thiết bị không dùng, và đó là một kho kim loại khổng lồ nằm ngoài mọi hệ thống.
Số phận thứ hai là bán lại hoặc đổi máy. Ở Việt Nam, thị trường máy cũ rất sôi động: điện thoại được sửa, thay vỏ, thay pin, bán tiếp cho người dùng khác, có khi xuất sang nước khác. Đây là hướng tốt nhất về môi trường vì kéo dài tuổi thọ thiết bị, dù bản thân nó không phải tái chế.
Số phận thứ ba là khi máy thật sự hỏng. Lúc đó nó thường đến tay người thu mua phế liệu, rồi tới các cơ sở tách nhỏ. Người ta tháo màn hình, pin, bo mạch, vỏ nhựa. Bo mạch được gom bán theo cân vì có vàng ở các chân tiếp xúc, đồng trong mạch in, và các linh kiện còn dùng được. Phần nhựa vỏ, kính, keo dính ít giá trị thì thường bị bỏ lại. Nếu cơ sở tách không có xử lý khí thải và nước thải, phần lớn rủi ro môi trường phát sinh ở khâu này.
Mỏ đô thị: vì sao rác điện tử giàu kim loại hơn quặng
Giới nghiên cứu dùng khái niệm "mỏ đô thị" để chỉ kho kim loại nằm trong thiết bị đã qua sử dụng. Lý do là hàm lượng kim loại quý trong bo mạch điện tử cao hơn nhiều so với quặng tự nhiên đang được khai thác. Một tấn quặng vàng thương mại thường chỉ chứa vài gam vàng, trong khi một tấn bo mạch điện thoại chứa lượng vàng lớn hơn đáng kể, chưa kể bạc, palađi và đồng.
Nhưng giàu kim loại không có nghĩa là dễ thu hồi. Trong một chiếc điện thoại hiện đại có vài chục nguyên tố, nhiều nguyên tố chỉ hiện diện với lượng cực nhỏ, gắn chặt vào nhau qua hợp kim, lớp phủ, keo dán. Các nhà máy luyện kim chuyên dụng ở một số nước có thể thu hồi tốt vàng, bạc, đồng, palađi, nhưng các nguyên tố như tantali, gali, indi, đất hiếm trong nam châm loa và động cơ rung thì tỷ lệ thu hồi rất thấp, vì lượng quá ít và quy trình tách quá tốn kém so với giá trị.
Do đó "bỏ phí kim loại quý" có hai lớp. Lớp dễ thấy là thiết bị không bao giờ đến được nhà máy tái chế. Lớp khó thấy là ngay cả khi đến nơi, công nghệ và kinh tế chỉ cho phép thu một phần nguyên tố, phần còn lại đi vào xỉ.
Khu vực phi chính thức: hiệu quả thu gom, cái giá sức khoẻ
Thu gom rất giỏi. Mạng lưới đồng nát, thợ sửa và chủ vựa phế liệu ở Việt Nam và nhiều nước đang phát triển thu gom thiết bị cũ hiệu quả hơn bất kỳ điểm thu hồi chính thức nào, vì họ trả tiền và đến tận nhà. Đây là điểm mạnh mà chính sách cần tận dụng chứ không xoá bỏ.
Tách thủ công, xử lý thô. Vấn đề nằm ở khâu xử lý. Đốt dây điện để lấy đồng sinh ra khói chứa đioxin và furan. Ngâm bo mạch trong axit để tách vàng thải ra nước chứa kim loại nặng. Đập vỡ màn hình đời cũ hay bóng đèn huỳnh quang phát tán thuỷ ngân. Những thao tác này thường diễn ra ngay trong sân nhà, gần nơi trẻ con chơi và giếng nước.
Bằng chứng ở các điểm nóng. Các nghiên cứu ở những làng tái chế điện tử tại châu Á và châu Phi đã ghi nhận nồng độ chì và một số chất độc trong đất, bụi và máu người dân cao hơn vùng đối chứng. Mức độ khác nhau theo từng nơi, nhưng xu hướng chung khá nhất quán.
Làng nghề trong nước. Ở đồng bằng sông Hồng có những làng nghề tái chế kim loại và nhựa lâu đời, một phần đã nhận cả đồ điện tử. Báo chí và các nghiên cứu môi trường đã nhiều lần phản ánh ô nhiễm ở những nơi này, nhưng dữ liệu có hệ thống về rác điện tử riêng còn hạn chế.
Pin lithium: mối nguy mới trong xe rác
Mỗi chiếc điện thoại, tai nghe không dây, sạc dự phòng, thuốc lá điện tử đều chứa pin lithium. Khi bị vứt lẫn vào rác sinh hoạt, pin bị nén trong xe ép rác hoặc bị máy xúc cán lên ở bãi rác, có thể bị thủng, đoản mạch và bốc cháy. Các đơn vị xử lý rác ở nhiều nước đã ghi nhận số vụ cháy trong xe rác và nhà máy phân loại tăng lên cùng với sự phổ biến của pin lithium.
Pin cũng là phần chứa nhiều kim loại có giá trị như coban, niken, lithium, đồng. Tái chế pin là ngành đang lớn lên, nhưng cần thu gom riêng, không để pin lẫn trong khối rác. Một trong những khuyến nghị thực tế nhất cho hộ gia đình là tách riêng pin và thiết bị có pin, mang tới điểm thu hồi của cửa hàng điện máy, điểm thu gom do chính quyền hay doanh nghiệp tổ chức, thay vì bỏ vào thùng rác.
Thuốc lá điện tử dùng một lần là ví dụ đáng chú ý: thiết kế để vứt sau khi hết dung dịch nhưng bên trong vẫn có pin lithium còn dùng được. Nhiều nhà nghiên cứu môi trường coi đây là sản phẩm điển hình của lối thiết kế bỏ qua toàn bộ vòng đời.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất: kỳ vọng và giới hạn
Công cụ chính sách phổ biến nhất hiện nay là trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất: doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường phải chịu trách nhiệm thu hồi, tái chế theo tỷ lệ bắt buộc, hoặc đóng tiền vào quỹ để nhà nước tổ chức. Liên minh châu Âu áp dụng cơ chế này cho đồ điện tử từ đầu những năm 2000. Ở Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các nghị định hướng dẫn đã đưa cơ chế này vào áp dụng theo lộ trình cho từng nhóm sản phẩm, trong đó có thiết bị điện, điện tử.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cơ chế này cải thiện tỷ lệ thu gom, nhưng không tự động giải quyết mọi việc. Ở châu Âu, dù có luật từ lâu, tỷ lệ thu gom vẫn chưa đạt mục tiêu ở nhiều nước, và một phần thiết bị cũ vẫn xuất khẩu dưới dạng "đồ đã qua sử dụng" sang nước nghèo hơn. Ở các nước có khu vực phi chính thức mạnh, thách thức là làm sao để người thu gom hiện có tham gia vào hệ thống thay vì bị gạt ra.
Một hướng khác được bàn nhiều là thiết kế cho sửa chữa: pin thay được, linh kiện tháo được bằng dụng cụ thông thường, phần mềm được cập nhật lâu năm, nhà sản xuất cung cấp linh kiện và tài liệu sửa chữa. Châu Âu đã thông qua các quy định theo hướng này cho một số nhóm thiết bị. Ý tưởng chung là chiếc điện thoại tốt nhất cho môi trường là chiếc được dùng lâu nhất.
Người dùng làm được gì, và điều gì không nằm trong tay họ
Ở cấp cá nhân, việc có tác động lớn nhất là dùng thiết bị lâu hơn. Phần lớn lượng phát thải và khai thác tài nguyên của một chiếc điện thoại nằm ở khâu sản xuất, nên kéo dài thời gian dùng thêm một hai năm giảm gánh nặng môi trường nhiều hơn bất kỳ cách tái chế nào. Thay pin khi pin chai, thay màn hình khi vỡ, mua máy đã qua sử dụng có kiểm định là những lựa chọn thực tế và tiết kiệm.
Khi máy thật sự không dùng nữa, nên xoá dữ liệu đúng cách rồi đưa vào kênh có trách nhiệm: chương trình thu cũ đổi mới của cửa hàng, điểm thu hồi của nhà sản xuất hoặc các đợt thu gom do chính quyền, tổ chức môi trường tổ chức. Đừng giữ máy hỏng trong ngăn kéo nhiều năm, vì pin để lâu có thể phồng và kim loại trong đó không giúp được ai.
Tuy vậy, cần nói rõ: phần lớn quyết định nằm ngoài tay người dùng. Thiết kế khó sửa, linh kiện không bán lẻ, phần mềm ngừng cập nhật sau vài năm, thiếu nhà máy tái chế đạt chuẩn trong nước, khu vực phi chính thức chưa được hỗ trợ chuyển đổi, đều là chuyện của chính sách và doanh nghiệp. Đặt toàn bộ gánh nặng lên ý thức người tiêu dùng là một cách nhìn lệch.
Nguồn để đọc thêm
Báo cáo Giám sát Rác thải Điện tử Toàn cầu do Viện Đào tạo và Nghiên cứu Liên Hợp Quốc cùng Liên minh Viễn thông Quốc tế thực hiện, bản mới nhất công bố năm 2024, là nguồn số liệu tổng hợp đáng tin nhất về khối lượng rác điện tử và tỷ lệ thu gom theo khu vực. Tổ chức Y tế Thế giới có tài liệu về tác động sức khoẻ của rác điện tử đối với trẻ em. Công ước Basel về kiểm soát vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại có các hướng dẫn kỹ thuật về phân biệt thiết bị cũ còn dùng được với chất thải.
Ở trong nước, nên đọc Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn về trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, đồng thời kiểm tra văn bản hiện hành vì lộ trình áp dụng có thể được điều chỉnh. Khi đọc tin về "tái chế được X phần trăm", hãy hỏi đó là tỷ lệ thu gom hay tỷ lệ kim loại thực sự được thu hồi.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại cũ bán cho đồng nát sẽ đi về đâu?
Thường được kiểm tra xem còn sửa và bán lại được không; nếu hỏng hẳn thì được tháo ra để lấy bo mạch, pin, màn hình bán theo cân. Phần ít giá trị như vỏ nhựa, keo, kính thường bị bỏ hoặc đốt, và đó là khâu gây ô nhiễm nhiều nhất.
Trong điện thoại có những kim loại quý nào?
Bo mạch có vàng ở chân tiếp xúc, bạc, palađi, đồng; pin có lithium, coban, niken; loa và động cơ rung có nam châm chứa đất hiếm. Lượng mỗi chiếc rất nhỏ nhưng cộng lại hàng triệu máy thì thành một kho kim loại đáng kể.
Vì sao không nên bỏ pin lithium vào thùng rác thường?
Pin bị nén trong xe ép rác hoặc cán ở bãi rác có thể đoản mạch và bốc cháy, gây hoả hoạn trong xe và nhà máy xử lý. Pin cũng chứa kim loại có giá trị, nên cần thu gom riêng để tái chế.
Rác thải điện tử ảnh hưởng tới sức khoẻ thế nào?
Rủi ro lớn nhất thuộc về người tháo dỡ thủ công và gia đình họ: đốt dây điện sinh ra khói độc, ngâm axit thải kim loại nặng vào nước, đập vỡ màn hình cũ phát tán thuỷ ngân. Các nghiên cứu ở làng tái chế ghi nhận nồng độ chì trong máu cao hơn vùng đối chứng.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất là gì?
Đó là cơ chế buộc doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường phải thu hồi, tái chế theo tỷ lệ quy định hoặc đóng góp tài chính cho việc này. Việt Nam áp dụng theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 với lộ trình cho từng nhóm sản phẩm; nên tra văn bản hiện hành để biết chi tiết.
Làm gì với điện thoại cũ để vừa an toàn dữ liệu vừa tốt cho môi trường?
Sao lưu dữ liệu, đăng xuất tài khoản và khôi phục cài đặt gốc trước khi bán, tặng hoặc gửi tới điểm thu hồi. Nếu máy còn dùng được, bán lại hoặc tặng là lựa chọn tốt nhất vì kéo dài tuổi thọ thiết bị.