Tiếng ồn và ánh sáng nhân tạo ban đêm là hai dạng ô nhiễm không để lại vết bẩn nào, nhưng có bằng chứng khá vững rằng chúng làm gián đoạn giấc ngủ, liên quan tới bệnh tim mạch ở người, và thay đổi tập tính kiếm ăn, sinh sản, di cư của nhiều loài động vật. Ở châu Âu, Tổ chức Y tế Thế giới coi tiếng ồn giao thông là một trong những yếu tố môi trường gây gánh nặng bệnh tật lớn nhất chỉ sau ô nhiễm không khí.
Bài này phân tích cơ chế tác động của hai loại ô nhiễm, mức độ chắc chắn của các bằng chứng, những tranh luận như đèn LED tiết kiệm điện có làm ô nhiễm ánh sáng tệ hơn không, và những cách giảm đã được chứng minh ở các đô thị khác. Bài không đưa ra lời khuyên y khoa cho cá nhân.
Tiếng ồn tác động tới cơ thể bằng cách nào
Tai người không "tắt" khi ngủ. Tiếng ồn ban đêm, kể cả không đủ to để đánh thức, vẫn có thể làm não chuyển từ giấc ngủ sâu sang giấc ngủ nông, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tim đập nhanh và huyết áp tăng thoáng qua. Một đêm như vậy không đáng ngại, nhưng lặp lại hàng nghìn đêm trong nhiều năm là điều các nhà dịch tễ học quan tâm.
Các nghiên cứu quan sát trên quần thể lớn, chủ yếu ở châu Âu, cho thấy người sống ở nơi tiếng ồn giao thông đường bộ và máy bay cao có tỷ lệ tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ và rối loạn giấc ngủ cao hơn, kể cả sau khi đã điều chỉnh các yếu tố như thu nhập, hút thuốc, ô nhiễm không khí. Cơ chế được đề xuất là stress mạn tính và rối loạn giấc ngủ kéo dài dẫn tới viêm, rối loạn chuyển hoá và tổn thương thành mạch.
Mức độ chắc chắn khác nhau theo từng tác động. Rối loạn giấc ngủ và cảm giác khó chịu do tiếng ồn có bằng chứng mạnh. Mối liên quan với bệnh tim thiếu máu cục bộ được đánh giá là khá vững. Các liên quan khác như với tiểu đường, trầm cảm, khả năng học tập của trẻ em có bằng chứng nhưng ít nhất quán hơn. Người có vấn đề giấc ngủ kéo dài hoặc huyết áp cao nên đi khám bác sĩ để được đánh giá đầy đủ, vì tiếng ồn chỉ là một trong nhiều nguyên nhân có thể.
Đô thị Việt Nam: tiếng ồn có đặc điểm riêng
Phần lớn nghiên cứu về tiếng ồn đô thị được thực hiện ở châu Âu và Bắc Mỹ, nơi nguồn chính là ô tô, tàu hoả, máy bay. Ở các thành phố Việt Nam, bức tranh khác: lưu lượng xe máy rất lớn, tiếng còi được dùng thường xuyên, nhà ống sát mặt đường, buôn bán và sinh hoạt diễn ra ngay vỉa hè, công trình xây dựng chen trong khu dân cư, loa phát thanh và hát karaoke ở khu dân cư là nguồn tranh chấp quen thuộc.
Đặc điểm này có hai hệ quả cho việc đánh giá. Thứ nhất, các chỉ số trung bình theo ngày đêm có thể không phản ánh đúng khó chịu thật, vì tiếng ồn ở đây hay có dạng đột ngột, ngắt quãng như tiếng còi, tiếng khoan, mà cơ thể phản ứng mạnh hơn so với tiếng ồn đều. Thứ hai, mô hình nhà ống thiếu khoảng lùi khiến phòng ngủ thường hướng thẳng ra đường, làm mức phơi nhiễm ban đêm cao hơn so với căn hộ có phòng ngủ phía sau.
Việt Nam có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn với mức giới hạn khác nhau cho ban ngày và ban đêm, theo khu vực. Người cần dẫn chiếu cụ thể nên tra phiên bản hiện hành. Dữ liệu quan trắc tiếng ồn liên tục ở các đô thị còn ít so với quan trắc không khí, nên mức phơi nhiễm thật của cư dân phần lớn chưa được đo có hệ thống.
Ánh sáng ban đêm và đồng hồ sinh học
Melatonin và nhịp ngày đêm. Cơ thể người điều chỉnh nhịp ngày đêm chủ yếu nhờ ánh sáng đi vào mắt. Ánh sáng ban đêm, nhất là ánh sáng giàu bước sóng xanh lam, ức chế tiết melatonin và làm lệch nhịp sinh học. Bằng chứng về tác động lên giấc ngủ là khá rõ; phần ánh sáng trong nhà từ màn hình và đèn phòng thường lớn hơn ánh sáng đường phố lọt qua cửa sổ.
Ca đêm và nhịp sinh học bị đảo. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp làm ca đêm vào nhóm có lẽ gây ung thư cho người, dựa trên bằng chứng hạn chế ở người và bằng chứng mạnh hơn ở động vật. Đây là kết luận về làm ca đêm nói chung, không phải về đèn đường.
Ánh sáng ngoài trời và sức khoẻ cộng đồng. Một số nghiên cứu sinh thái tìm thấy liên quan giữa độ sáng ban đêm đo từ vệ tinh và một số bệnh, nhưng loại nghiên cứu này dễ bị nhiễu bởi nhiều yếu tố đô thị khác. Giới khoa học coi đây là tín hiệu cần nghiên cứu thêm, chưa phải kết luận.
Bầu trời đêm biến mất. Một nghiên cứu dựa trên quan sát của tình nguyện viên khắp thế giới, công bố năm 2023, ước tính độ sáng của bầu trời đêm tăng khoảng 10 phần trăm mỗi năm trong giai đoạn được khảo sát. Phần lớn cư dân đô thị không còn nhìn thấy dải Ngân Hà.
Loài vật chịu tác động nhiều hơn người
Với động vật, ánh sáng và âm thanh là thông tin sống còn: định hướng, tìm bạn tình, phát hiện kẻ săn mồi. Ánh sáng nhân tạo ban đêm thu hút côn trùng bay tới đèn và chết vì kiệt sức hoặc bị ăn thịt, một số nhà nghiên cứu coi đây là một trong những yếu tố góp phần vào suy giảm côn trùng, bên cạnh mất sinh cảnh và thuốc trừ sâu. Chim di cư ban đêm định hướng nhờ sao và bị ánh đèn đô thị kéo lệch, va vào nhà cao tầng có kính chiếu sáng.
Rùa biển con mới nở bò về phía chân trời sáng nhất, vốn là mặt biển phản chiếu ánh trăng; khi bãi biển có đèn khách sạn, đường phố, rùa con bò ngược vào đất liền. Ở các bãi rùa đẻ trên thế giới và tại Việt Nam như Côn Đảo, quản lý ánh sáng là một phần của công tác bảo tồn.
Tiếng ồn cũng tác động. Chim ở đô thị được ghi nhận hót ở tần số cao hơn hoặc hót vào ban đêm để át tiếng ồn giao thông. Dơi săn mồi bằng tiếng vọng có thể tránh những khu ồn. Dưới biển, tiếng ồn tàu thuyền và khảo sát địa chấn ảnh hưởng tới cá voi, cá heo vốn giao tiếp bằng âm thanh. Những thay đổi này khó thấy bằng mắt thường nhưng tích luỹ thành áp lực lên quần thể.
Đèn LED: tiết kiệm điện nhưng có làm tệ hơn không
Chuyển đèn đường sang LED là xu hướng toàn cầu vì tiết kiệm điện đáng kể và tuổi thọ dài. Nhưng LED trắng đời đầu thường có ánh sáng lạnh giàu bước sóng xanh lam, loại tán xạ mạnh trong khí quyển, làm sáng bầu trời nhiều hơn và tác động mạnh hơn lên nhịp sinh học và côn trùng. Một hệ quả khác là khi đèn rẻ hơn để vận hành, các đô thị có xu hướng lắp nhiều hơn và sáng hơn, làm tổng lượng ánh sáng tăng chứ không giảm, hiện tượng gọi là hiệu ứng dội ngược.
Tuy vậy, LED cũng là công cụ tốt nhất để giảm ô nhiễm ánh sáng nếu được thiết kế đúng: chọn nhiệt độ màu ấm, chụp đèn chiếu xuống không hắt lên trời, chiếu đúng chỗ cần, giảm độ sáng hoặc tắt vào giờ khuya qua hệ thống điều khiển, cảm biến chuyển động ở nơi ít người qua lại. Nhiều thành phố đã áp dụng các tiêu chí này mà vẫn bảo đảm an toàn giao thông.
Một tranh luận khác là ánh sáng và an toàn. Nhiều người tin rằng đường càng sáng càng an toàn, nhưng nghiên cứu về mối liên hệ giữa độ sáng đèn đường với tai nạn và tội phạm cho kết quả không nhất quán. Chiếu sáng đều, không chói thường được đánh giá quan trọng hơn chiếu sáng mạnh.
Những cách giảm đã được thử ở các đô thị
Giảm tiếng ồn và ánh sáng đô thị chủ yếu là chuyện quy hoạch và thiết kế, ít phụ thuộc vào thói quen cá nhân. Các biện pháp thường được nhắc tới trong tài liệu quy hoạch đô thị gồm:
- Mặt đường giảm ồn, giới hạn tốc độ thấp hơn ở khu dân cư, quản lý dùng còi xe.
- Tường chắn âm, dải cây xanh, bố trí phòng ngủ ở phía yên tĩnh của toà nhà, cửa kính cách âm cho nhà sát đường lớn.
- Quy định giờ thi công và giờ dùng loa ở khu dân cư, có cơ chế đo và xử lý phản ánh rõ ràng.
- Bản đồ tiếng ồn chiến lược cho đô thị lớn để biết nơi nào cần ưu tiên, như châu Âu bắt buộc theo chỉ thị riêng.
- Đèn đường ánh sáng ấm, chụp kín, giảm độ sáng sau nửa đêm; hạn chế biển quảng cáo phát sáng và chiếu sáng mặt dựng quá mức.
- Vùng bảo tồn bầu trời đêm ở vườn quốc gia, khu bảo tồn biển và bãi rùa đẻ.
Phần lớn các biện pháp này không tốn kém nếu được đưa vào từ khâu thiết kế, nhưng rất đắt nếu phải sửa sau khi đô thị đã hình thành. Đó là lý do các nhà quy hoạch khuyên coi tiếng ồn và ánh sáng là một tiêu chí ngay từ khi lập quy hoạch khu dân cư mới.
Nguồn để đọc thêm
Hướng dẫn về tiếng ồn môi trường cho khu vực châu Âu do Tổ chức Y tế Thế giới công bố năm 2018 tổng hợp bằng chứng về tác động sức khoẻ của tiếng ồn giao thông đường bộ, đường sắt, máy bay, tuabin gió và tiếng ồn giải trí, kèm các mức khuyến nghị. Cơ quan Môi trường châu Âu có các báo cáo định kỳ về tiếng ồn ở châu Âu dựa trên bản đồ tiếng ồn chiến lược. Về ánh sáng, các tổ chức bảo vệ bầu trời đêm quốc tế có hướng dẫn chiếu sáng ngoài trời thân thiện với môi trường.
Các tổng quan khoa học về tác động sinh thái của ánh sáng nhân tạo ban đêm lên côn trùng, chim, rùa biển được đăng trên nhiều tạp chí sinh thái học trong thập kỷ qua. Ở trong nước, nên tra quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn ở phiên bản hiện hành và các quy định về chiếu sáng đô thị của Bộ Xây dựng.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng ồn giao thông ảnh hưởng tới sức khoẻ như thế nào?
Bằng chứng mạnh nhất là gây rối loạn giấc ngủ và khó chịu kéo dài. Các nghiên cứu quần thể lớn còn cho thấy liên quan với tăng huyết áp và bệnh tim thiếu máu cục bộ, qua cơ chế stress mạn tính và giấc ngủ bị gián đoạn nhiều năm.
Ô nhiễm ánh sáng là gì?
Đó là ánh sáng nhân tạo chiếu sai chỗ, quá mức hoặc vào sai thời điểm, làm sáng bầu trời đêm, chói mắt và lọt vào nơi không cần. Nó ảnh hưởng tới nhịp sinh học của người và tập tính của nhiều loài động vật.
Đèn LED có làm ô nhiễm ánh sáng tệ hơn không?
LED trắng ánh sáng lạnh giàu bước sóng xanh lam làm sáng bầu trời và tác động lên côn trùng nhiều hơn, và đèn rẻ khiến nhiều nơi lắp sáng hơn. Nhưng LED ánh sáng ấm, có chụp chiếu xuống và giảm độ sáng ban đêm lại giúp giảm ô nhiễm ánh sáng.
Vì sao rùa biển con bị ảnh hưởng bởi ánh đèn?
Rùa con mới nở bò về phía chân trời sáng nhất, vốn là mặt biển phản chiếu ánh trăng. Đèn trên bờ khiến chúng bò ngược vào đất liền và chết, nên quản lý ánh sáng là một phần của bảo tồn bãi rùa đẻ.
Tiếng ồn ban đêm không đánh thức mình thì có sao không?
Có thể vẫn ảnh hưởng, vì tiếng ồn có thể làm giấc ngủ chuyển từ sâu sang nông và làm tim đập nhanh thoáng qua mà người ngủ không nhớ. Ai có vấn đề giấc ngủ hoặc huyết áp kéo dài nên đi khám bác sĩ để được đánh giá đầy đủ.
Đô thị có thể giảm tiếng ồn bằng cách nào?
Các biện pháp thường dùng gồm mặt đường giảm ồn, giới hạn tốc độ ở khu dân cư, quản lý còi xe, quy định giờ thi công và dùng loa, dải cây và tường chắn âm, thiết kế nhà đặt phòng ngủ ở phía yên tĩnh.