Máy tính lượng tử, khi đủ lớn và đủ ít lỗi, có thể giải nhanh hơn hẳn một số loại bài toán đặc biệt — phân tích số nguyên tố lớn, mô phỏng phân tử và vật liệu — nhưng không thay thế máy tính thường cho công việc hằng ngày; và ở thời điểm hiện nay chưa có máy nào giải được một bài toán thực tế có ích nhanh hơn máy tính cổ điển một cách thuyết phục. Khoảng cách giữa lời hứa và hiện thực chủ yếu nằm ở nhiễu: qubit rất dễ hỏng, và sửa lỗi cho chúng tốn hàng trăm tới hàng nghìn qubit vật lý cho mỗi qubit dùng được.
Bài này giải thích máy tính lượng tử khác máy tính thường ở điểm nào (và không khác ở điểm nào như báo chí hay viết), những bài toán có cơ sở toán học để kỳ vọng, rào cản sửa lỗi, các mốc đã đạt cùng tranh cãi xung quanh, và việc cụ thể mà ngành an toàn thông tin đang phải làm ngay từ bây giờ.
Khác máy tính thường ở đâu — và không phải “thử mọi đáp án cùng lúc”
Máy tính thường lưu thông tin bằng bit, mỗi bit là 0 hoặc 1. Máy tính lượng tử dùng qubit, có thể ở trạng thái chồng chập — một tổ hợp của 0 và 1 với các hệ số gọi là biên độ. Nhiều qubit có thể vướng víu với nhau, nghĩa là trạng thái của cả nhóm không mô tả được bằng trạng thái riêng của từng qubit. Với n qubit, việc mô tả đầy đủ trạng thái cần tới hai mũ n con số, đây là lý do máy tính thường mô phỏng hệ lượng tử lớn rất khó.
Cách giải thích phổ biến “máy tính lượng tử thử mọi đáp án cùng lúc rồi chọn đúng” là sai lệch. Khi đo, hệ chỉ cho ra một kết quả ngẫu nhiên theo xác suất, mọi thông tin còn lại mất đi. Sức mạnh thật đến từ giao thoa: thuật toán được thiết kế khéo để biên độ của các đáp án sai triệt tiêu nhau còn biên độ của đáp án đúng cộng hưởng, nên khi đo, đáp án đúng có xác suất cao. Chỉ một số ít bài toán có cấu trúc cho phép sắp đặt giao thoa như vậy.
Vì thế máy tính lượng tử không nhanh hơn ở mọi việc. Soạn văn bản, xem phim, chạy bảng tính hay hầu hết phần mềm hiện nay không có lợi gì từ qubit. Hình dung đúng hơn là một bộ đồng xử lý chuyên dụng cho vài loại phép tính, được gọi từ máy tính thường khi cần.
Những bài toán có lý do thật để kỳ vọng
Phân tích thừa số nguyên tố. Thuật toán Shor công bố năm 1994 chứng minh một máy tính lượng tử đủ mạnh có thể phân tích số lớn thành thừa số nguyên tố nhanh hơn theo cấp số mũ so với cách tốt nhất đã biết trên máy thường. Đây là nền tảng an toàn của các hệ mật mã khoá công khai phổ biến như RSA, nên kết quả này là lý do chính khiến chính phủ và doanh nghiệp quan tâm.
Mô phỏng hệ lượng tử. Phân tử, phản ứng hoá học, vật liệu từ tính, chất xúc tác bản chất là hệ lượng tử. Ý tưởng dùng một hệ lượng tử điều khiển được để mô phỏng hệ lượng tử khác có từ đầu thập niên 1980 và được nhiều nhà nghiên cứu coi là ứng dụng có khả năng đến sớm nhất, ví dụ hiểu cơ chế cố định nitơ để làm phân bón tốn ít năng lượng hơn, hay thiết kế vật liệu pin.
Tìm kiếm không cấu trúc. Thuật toán Grover cho tốc độ tăng theo căn bậc hai — đáng kể về lý thuyết nhưng khiêm tốn hơn nhiều so với Shor, và dễ bị nuốt mất bởi chi phí sửa lỗi trong thực tế.
Tối ưu hoá và học máy. Đây là những ứng dụng được quảng bá nhiều nhất nhưng bằng chứng về lợi thế thật yếu nhất. Nhiều đề xuất ban đầu sau đó bị các nhà nghiên cứu tìm ra thuật toán cổ điển đạt kết quả tương đương. Người đọc nên dè dặt với các tuyên bố “lượng tử sẽ tối ưu chuỗi cung ứng” khi chưa có so sánh nghiêm túc với phương pháp cổ điển tốt nhất.
Nhiễu và sửa lỗi: khoảng cách giữa qubit vật lý và qubit logic
Qubit cực kỳ nhạy với môi trường. Rung động, nhiệt, trường điện từ lạc đều làm trạng thái chồng chập suy biến, hiện tượng gọi là mất kết hợp. Mỗi phép toán trên qubit hiện nay đều có xác suất lỗi, nhỏ nhưng không đủ nhỏ: một thuật toán hữu ích cần hàng triệu tới hàng tỷ phép toán liên tiếp, trong khi các máy hiện có chỉ chạy được vài nghìn phép trước khi kết quả chìm trong nhiễu.
Lời giải về lý thuyết là sửa lỗi lượng tử: mã hoá một qubit logic vào nhiều qubit vật lý, liên tục đo các tín hiệu phụ để phát hiện và sửa lỗi mà không phá trạng thái cần giữ. Định lý ngưỡng nói rằng nếu tỷ lệ lỗi của từng phép toán thấp hơn một ngưỡng nhất định, thêm qubit vào mã sẽ làm lỗi logic giảm dần. Ngược lại, nếu chưa dưới ngưỡng, thêm qubit chỉ làm tệ hơn.
Cái giá là số lượng. Theo các ước tính trong tài liệu khoa học, phá được khoá RSA cỡ phổ biến cần một máy với số qubit vật lý tính bằng hàng trăm nghìn tới khoảng một triệu, chạy liên tục nhiều giờ tới nhiều ngày — các ước tính này đã giảm dần qua từng năm nhờ thuật toán tốt hơn, nhưng vẫn xa so với những máy vài trăm tới hơn nghìn qubit vật lý đang có. Cuối năm 2024, một nhóm nghiên cứu công bố thí nghiệm cho thấy lỗi logic giảm khi tăng kích thước mã, tức đã vượt qua ngưỡng ở quy mô nhỏ — một mốc kỹ thuật quan trọng, nhưng còn rất xa một máy hữu ích.
Các mốc đã đạt và tranh cãi quanh “ưu thế lượng tử”
Năm 2019, một nhóm nghiên cứu công bố bộ xử lý 53 qubit hoàn thành một tác vụ lấy mẫu mạch ngẫu nhiên trong vài phút, và ước tính siêu máy tính mạnh nhất cần hàng nghìn năm. Ngay sau đó, một nhóm khác lập luận rằng với thuật toán và cách lưu trữ tốt hơn, siêu máy tính chỉ cần vài ngày; vài năm sau, các nhóm nghiên cứu tiếp tục rút ngắn thời gian mô phỏng cổ điển của tác vụ này. Các thí nghiệm tương tự dùng photon cũng được công bố ở nơi khác.
Tranh cãi này cho thấy hai điều. Thứ nhất, “ưu thế lượng tử” với một tác vụ được chọn để làm khó máy cổ điển là có thật về mặt khoa học, nhưng tác vụ đó không có ứng dụng thực tế. Thứ hai, phía cổ điển không đứng yên: mỗi tuyên bố ưu thế thúc đẩy các nhà khoa học máy tính tìm thuật toán cổ điển tốt hơn, nên đường ranh liên tục dịch chuyển.
Mốc mà giới nghiên cứu quan tâm hơn hiện nay là “lợi thế lượng tử hữu ích”: giải một bài toán khoa học hay công nghiệp có giá trị, với kết quả kiểm chứng được, nhanh hơn hay chính xác hơn mọi phương pháp cổ điển tốt nhất. Đến thời điểm viết bài, chưa có kết quả nào được cộng đồng chấp nhận rộng rãi là đạt mốc đó.
Các nền tảng phần cứng đang chạy đua
Không có một công nghệ qubit duy nhất. Các nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp đang theo nhiều hướng, mỗi hướng có thế mạnh và điểm yếu riêng. Bảng dưới tóm tắt định tính, chưa có hướng nào được coi là thắng cuộc.
| Nền tảng | Thế mạnh | Thách thức |
|---|---|---|
| Mạch siêu dẫn | Phép toán nhanh, tận dụng kỹ thuật chế tạo chip | Phải làm lạnh gần độ không tuyệt đối, dây nối nhiều, qubit dễ nhiễu |
| Ion bẫy | Độ chính xác phép toán cao, qubit giống hệt nhau | Phép toán chậm hơn, khó mở rộng số lượng |
| Nguyên tử trung hoà bẫy bằng laser | Sắp xếp được số lượng lớn, linh hoạt | Duy trì và đo liên tục còn khó |
| Photon | Chạy ở nhiệt độ phòng một phần, hợp với truyền tin | Photon khó tương tác với nhau, mất mát quang học |
| Spin trong silicon | Gần với công nghiệp bán dẫn hiện có | Còn ở quy mô nhỏ, đồng đều khó |
Sự đa dạng này là dấu hiệu lĩnh vực còn ở giai đoạn đầu, giống máy tính cổ điển những năm 1950 khi đèn điện tử, rơ-le và bóng bán dẫn cùng tồn tại. Người đọc nên dè chừng các so sánh chỉ dựa vào số qubit: chất lượng mỗi qubit, tỷ lệ lỗi và khả năng kết nối quan trọng không kém.
Mật mã hậu lượng tử: việc phải làm từ bây giờ
Dù máy phá được mật mã còn xa, ngành an toàn thông tin không chờ. Lý do là rủi ro “thu trước, giải sau”: kẻ tấn công có thể thu và lưu dữ liệu mã hoá hôm nay, chờ tới khi có máy đủ mạnh để giải. Với dữ liệu cần giữ bí mật hàng chục năm — hồ sơ y tế, bí mật nhà nước, sở hữu trí tuệ — rủi ro này đã hiện hữu.
Tháng 8 năm 2024, Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) công bố bộ tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử đầu tiên, gồm thuật toán trao đổi khoá và chữ ký số dựa trên các bài toán toán học được cho là khó với cả máy tính lượng tử. Nhiều trình duyệt, hệ điều hành và giao thức đã bắt đầu triển khai chế độ kết hợp cổ điển và hậu lượng tử.
Với tổ chức ở Việt Nam, việc thực tế trước mắt không phải mua máy lượng tử mà là kiểm kê: hệ thống nào dùng mật mã khoá công khai, dữ liệu nào cần giữ bí mật lâu dài, thiết bị nào khó cập nhật phần mềm. Danh sách đó là nền cho lộ trình chuyển đổi kéo dài nhiều năm. Các hướng dẫn chính thức về chuyển đổi nên tra từ cơ quan quản lý an toàn thông tin trong nước.
Nguồn để đọc thêm
Bài báo gốc của Peter Shor năm 1994 về thuật toán phân tích thừa số và của Lov Grover năm 1996 về tìm kiếm là hai mốc lý thuyết nền tảng. Giáo trình kinh điển về tính toán lượng tử và thông tin lượng tử của Nielsen và Chuang là tài liệu tham khảo chuẩn cho người có nền toán đại học.
Các bài tổng quan của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Mỹ về tiến độ và triển vọng của tính toán lượng tử đưa ra đánh giá thận trọng, dễ đọc với người không chuyên. Tài liệu của NIST về bộ tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử công bố năm 2024 cho thông tin chính xác về thuật toán được chọn.
Khi đọc thông cáo về “máy tính lượng tử mới”, hãy hỏi ba câu: tỷ lệ lỗi mỗi phép toán là bao nhiêu, tác vụ được thử có ứng dụng thực tế không, và đã so với phương pháp cổ điển tốt nhất chưa. Bài về định luật Moore trên cùng trang giúp hiểu vì sao người ta tìm đường tính toán khác ngoài thu nhỏ bóng bán dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Máy tính lượng tử có thay thế máy tính cá nhân không?
Không. Máy tính lượng tử chỉ có lợi thế với một số loại bài toán đặc biệt như mô phỏng phân tử hay phân tích thừa số. Hầu hết công việc hằng ngày không được lợi gì từ qubit, nên hình dung đúng là một bộ đồng xử lý chuyên dụng chứ không phải máy tính thay thế.
Máy tính lượng tử đã phá được mật mã ngân hàng chưa?
Chưa. Theo các ước tính khoa học, phá được khoá phổ biến cần máy có số qubit vật lý chất lượng cao lớn hơn nhiều lần các máy hiện có, cùng sửa lỗi hoàn chỉnh. Tuy vậy, ngành an toàn thông tin đã bắt đầu chuyển sang mật mã hậu lượng tử để phòng rủi ro thu trước giải sau.
Qubit logic và qubit vật lý khác nhau thế nào?
Qubit vật lý là phần cứng thật, dễ lỗi. Qubit logic là qubit được bảo vệ bằng mã sửa lỗi, tạo từ nhiều qubit vật lý cùng làm việc. Thuật toán hữu ích cần qubit logic, nên số qubit vật lý cần có lớn hơn rất nhiều so với số qubit mà thuật toán dùng.
Ưu thế lượng tử có nghĩa là máy lượng tử đã hữu ích chưa?
Chưa hẳn. Các thí nghiệm ưu thế lượng tử đã công bố dùng tác vụ được chọn để làm khó máy cổ điển và không có ứng dụng thực tế. Mốc giới nghiên cứu chờ đợi là lợi thế hữu ích với một bài toán có giá trị, và đến nay chưa được chấp nhận rộng rãi là đã đạt.
Mật mã hậu lượng tử là gì?
Đó là các thuật toán mã hoá và chữ ký số dựa trên bài toán toán học được cho là khó với cả máy tính lượng tử. NIST công bố bộ tiêu chuẩn đầu tiên năm 2024 và nhiều phần mềm đã bắt đầu triển khai, thường kết hợp với thuật toán cổ điển trong giai đoạn chuyển tiếp.
Vì sao máy tính lượng tử phải làm lạnh rất sâu?
Với nền tảng mạch siêu dẫn, qubit chỉ hoạt động khi vật liệu ở trạng thái siêu dẫn và nhiễu nhiệt đủ thấp, nên phải làm lạnh gần độ không tuyệt đối trong tủ lạnh pha loãng. Một số nền tảng khác như photon hay ion bẫy có yêu cầu nhiệt độ khác.