ChuyenSau.comChuyên Sâu
Y sinh và sức khoẻ cộng đồng

Liệu pháp tế bào CAR-T trị ung thư máu: nguyên lý và vì sao còn hiếm

Phân tích liệu pháp CAR-T: cách tế bào miễn dịch được lập trình lại để nhận diện ung thư máu, kết quả đã có, tác dụng phụ, chi phí và vì sao ít nơi làm được.

Gloved hands lifting a clear sealed bag from a steaming liquid nitrogen tank in a clean cell therapy facility, stainless steel surfaces, cold white light, no faces

CAR-T là liệu pháp lấy chính tế bào miễn dịch T của người bệnh, gắn thêm cho chúng một “bộ cảm biến” nhân tạo để nhận ra tế bào ung thư, nhân lên rồi truyền trở lại cơ thể. Ở một số loại ung thư máu đã tái phát hoặc không đáp ứng các điều trị khác, liệu pháp này đã giúp một phần người bệnh đạt lui bệnh kéo dài, điều trước đó rất khó. Nhưng nó vẫn hiếm vì quy trình sản xuất riêng cho từng người, tác dụng phụ có thể nặng và chi phí thuộc hàng cao nhất trong y học hiện đại.

Liệu pháp CAR-T đầu tiên được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận năm 2017. Bài này giải thích nguyên lý, những gì bằng chứng hiện có cho thấy, giới hạn kỹ thuật và kinh tế, cùng các hướng nghiên cứu nhằm làm liệu pháp rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn. Bài không đưa lời khuyên điều trị; mọi quyết định cần được bàn với bác sĩ huyết học hoặc ung bướu đang theo dõi người bệnh.

Nguyên lý: dạy tế bào T nhận mặt kẻ thù

Tế bào T là một loại bạch cầu có nhiệm vụ tiêu diệt tế bào bị nhiễm bệnh hoặc bất thường. Ung thư thường tìm cách “lẩn” khỏi tế bào T: chúng giống tế bào bình thường tới mức hệ miễn dịch không nhận ra, hoặc tạo tín hiệu khiến tế bào T ngừng tấn công. CAR-T đi đường vòng bằng cách cho tế bào T một thụ thể mới, gọi là thụ thể kháng nguyên dạng khảm (chimeric antigen receptor, viết tắt CAR).

Thụ thể này được thiết kế để bám vào một phân tử nằm trên bề mặt tế bào ung thư. Với các liệu pháp đầu tiên, đích là phân tử CD19 có trên nhiều tế bào lympho B, gồm cả tế bào lympho B ung thư trong một số bệnh bạch cầu cấp và u lympho. Khi thụ thể bám vào đích, nó kích hoạt tế bào T tấn công và nhân lên, tạo thành một “đội quân sống” trong cơ thể.

Gen mã hoá thụ thể thường được đưa vào tế bào T bằng một loại virus đã được làm cho vô hại, gọi là véc tơ. Vì đây là sản phẩm sống, có khả năng tự nhân lên và tồn tại lâu trong cơ thể, nó khác hẳn một viên thuốc: một lần truyền có thể tác dụng nhiều năm, nhưng cũng khó kiểm soát hơn khi có biến chứng.

Từ lấy máu tới truyền lại: một quy trình nhiều tuần

Quy trình CAR-T không giống truyền một loại thuốc pha sẵn. Mỗi liều là một sản phẩm riêng, đi qua các bước chính như sau:

  1. Tách bạch cầu: máu người bệnh được đưa qua máy để tách lấy tế bào T, phần còn lại trả về cơ thể.
  2. Vận chuyển và sản xuất: tế bào được làm lạnh sâu, chuyển tới cơ sở sản xuất đạt chuẩn, nơi chúng được gắn gen thụ thể và nuôi để nhân lên.
  3. Kiểm định chất lượng: mỗi lô phải qua kiểm tra vô trùng, số lượng, tỉ lệ tế bào mang thụ thể trước khi được phép xuất xưởng.
  4. Hoá trị giảm lympho: vài ngày trước khi truyền, người bệnh nhận hoá trị liều thấp để giảm tế bào lympho sẵn có, tạo chỗ cho tế bào CAR-T phát triển.
  5. Truyền và theo dõi sát: sau truyền, người bệnh cần được theo dõi chặt trong nhiều tuần tại trung tâm có đội ngũ xử trí biến chứng, thường phải ở gần bệnh viện.

Toàn bộ quá trình từ lấy tế bào tới truyền thường mất vài tuần. Với người bệnh ung thư tiến triển nhanh, khoảng chờ này là một khó khăn thật sự, nhiều người cần điều trị bắc cầu để giữ bệnh ổn định trong lúc chờ. Đây là một lý do khiến các nhà nghiên cứu tìm cách rút ngắn thời gian sản xuất.

Bằng chứng: kết quả đáng chú ý trong một nhóm bệnh hẹp

Ở đâu có hiệu quả rõ. Các thử nghiệm dẫn tới cấp phép cho thấy ở một số người bệnh bạch cầu cấp dòng lympho B tái phát, u lympho tế bào B lớn và đa u tuỷ đã qua nhiều phác đồ, một phần đáng kể đạt lui bệnh, và một số duy trì lui bệnh nhiều năm. Với nhóm bệnh vốn tiên lượng xấu, đây là thay đổi lớn trong thực hành.

Không phải ai cũng đáp ứng. Một phần người bệnh không đáp ứng hoặc tái phát sau một thời gian, có khi vì tế bào ung thư mất đi phân tử đích, có khi vì tế bào CAR-T không tồn tại đủ lâu. Hiểu vì sao lại là câu hỏi nghiên cứu lớn.

Mở rộng sang tuyến điều trị sớm hơn. Một số nghiên cứu đã so sánh CAR-T với phác đồ chuẩn ở giai đoạn sớm hơn của bệnh và cho kết quả thuận lợi trong vài loại u lympho, khiến cơ quan quản lý ở một số nước mở rộng chỉ định. Việc này vẫn đang được cân nhắc giữa lợi ích, rủi ro và chi phí.

U đặc vẫn khó. Với ung thư phổi, gan, đại trực tràng, CAR-T chưa cho kết quả tương tự. Khối u đặc có môi trường ức chế miễn dịch, ít phân tử đích chỉ riêng tế bào ung thư mới có, và tế bào T khó xâm nhập sâu vào khối u.

Tác dụng phụ: cái giá của một hệ miễn dịch được kích hoạt mạnh

Tác dụng phụ đặc trưng nhất là hội chứng giải phóng cytokine: khi tế bào CAR-T tấn công ồ ạt, chúng và các tế bào miễn dịch khác tiết ra lượng lớn chất truyền tín hiệu viêm, gây sốt cao, tụt huyết áp, khó thở, ở mức nặng có thể đe doạ tính mạng. Biến chứng thứ hai là độc tính thần kinh, với biểu hiện từ lú lẫn, khó nói tới co giật. Các trung tâm điều trị đã xây dựng quy trình theo dõi và xử trí, giúp giảm đáng kể tỷ lệ biến chứng nặng so với giai đoạn đầu.

Vì tế bào CAR-T diệt cả tế bào lympho B bình thường mang cùng phân tử đích, nhiều người bệnh bị suy giảm kháng thể kéo dài, dễ nhiễm trùng, cần được theo dõi và dự phòng theo chỉ định của bác sĩ. Gần đây, cơ quan quản lý ở Mỹ cũng yêu cầu bổ sung cảnh báo về nguy cơ hiếm gặp xuất hiện ung thư tế bào T thứ phát sau điều trị; mức độ và cơ chế vẫn đang được nghiên cứu.

Những rủi ro này giải thích vì sao CAR-T chỉ được làm ở bệnh viện có đơn vị huyết học, hồi sức và thần kinh phối hợp chặt, và vì sao người bệnh phải ở gần trung tâm trong giai đoạn đầu. Đây cũng là rào cản lớn với việc mở rộng ra các bệnh viện tuyến dưới.

Vì sao còn hiếm: chi phí, sản xuất và tiếp cận

Chi phí của một lần điều trị CAR-T ở các nước giàu thuộc hàng rất cao, chưa kể chi phí nằm viện, xử trí biến chứng và theo dõi. Phần lớn chi phí đến từ sản xuất riêng cho từng người: phòng sạch, véc tơ virus, nhân lực có trình độ cao, kiểm định chặt. Ngay ở các nước có bảo hiểm y tế mạnh, việc chi trả vẫn là đề tài tranh luận giữa cơ quan bảo hiểm, bệnh viện và nhà sản xuất.

Ở các nước thu nhập trung bình, rào cản còn lớn hơn. Ngoài chi phí, cần có chuỗi lạnh sâu, đường vận chuyển tế bào ra nước ngoài và trở về, và trung tâm được đào tạo. Một số nước như Ấn Độ, Trung Quốc đã phát triển sản phẩm CAR-T trong nước hoặc mô hình sản xuất ngay tại bệnh viện để giảm chi phí. Tại Việt Nam, một số bệnh viện và viện nghiên cứu lớn đã có các bước nghiên cứu về liệu pháp tế bào; tình trạng triển khai cụ thể cần hỏi trực tiếp các cơ sở chuyên khoa và tra thông tin chính thức của Bộ Y tế.

Câu hỏi đạo đức ở đây là công bằng: một liệu pháp có thể cứu mạng nhưng chỉ một phần nhỏ người bệnh trên thế giới tiếp cận được. Đó là lý do nhiều tổ chức y tế công cộng quan tâm tới các mô hình sản xuất phi tập trung, giá thấp hơn.

Hướng đi tiếp theo và nguồn để đọc thêm

Các hướng nghiên cứu chính gồm: CAR-T “dùng sẵn” làm từ tế bào người hiến, chỉnh sửa gen để không bị cơ thể người nhận đào thải, nhằm bỏ thời gian chờ và hạ giá; quy trình sản xuất rút ngắn còn vài ngày; CAR-T nhắm hai đích cùng lúc để giảm tái phát; tạo tế bào CAR-T ngay trong cơ thể bằng véc tơ tiêm trực tiếp; và đưa CAR-T sang một số bệnh tự miễn nặng, nơi các nghiên cứu nhỏ ban đầu cho kết quả đáng chú ý nhưng còn cần thử nghiệm lớn hơn.

Người đọc nên dè dặt với tin tức nói CAR-T “chữa khỏi ung thư”. Cách nói chính xác hơn là: ở một số loại ung thư máu nhất định, liệu pháp này giúp một phần người bệnh đạt lui bệnh kéo dài khi các cách khác đã thất bại. Người bệnh có thắc mắc nên hỏi bác sĩ điều trị xem tình trạng của mình có phù hợp với nghiên cứu hay điều trị nào không.

Nguồn để đọc thêm theo tên: thông tin cấp phép và nhãn thuốc các liệu pháp CAR-T trên trang của FDA và Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA); hướng dẫn thực hành của Hiệp hội Ghép và Liệu pháp Tế bào Hoa Kỳ (ASTCT) về phân độ hội chứng giải phóng cytokine; tài liệu giáo dục người bệnh của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) về liệu pháp CAR-T; các bài tổng quan trên tạp chí The New England Journal of Medicine về kết quả dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

CAR-T khác hoá trị ở điểm nào?

Hoá trị dùng thuốc diệt tế bào phân chia nhanh. CAR-T là tế bào miễn dịch sống của chính người bệnh được gắn thêm thụ thể nhận diện ung thư, có thể nhân lên và tồn tại lâu trong cơ thể, nên một lần truyền có thể tác dụng kéo dài.

CAR-T dùng cho những loại ung thư nào?

Hiện chủ yếu cho một số ung thư máu như bạch cầu cấp dòng lympho B, một số u lympho tế bào B và đa u tuỷ, thường khi bệnh tái phát hoặc không đáp ứng điều trị khác. Với khối u đặc, kết quả chưa tương tự và vẫn đang nghiên cứu.

Hội chứng giải phóng cytokine là gì?

Là phản ứng viêm toàn thân khi tế bào CAR-T và các tế bào miễn dịch khác tiết ra lượng lớn chất truyền tín hiệu, gây sốt cao, tụt huyết áp, khó thở. Các trung tâm điều trị có quy trình theo dõi và xử trí riêng cho biến chứng này.

Vì sao CAR-T đắt như vậy?

Mỗi liều được sản xuất riêng cho một người trong phòng sạch, cần véc tơ virus, nhân lực trình độ cao và kiểm định chặt. Cộng thêm chi phí nằm viện và xử trí biến chứng, tổng chi phí rất lớn ngay cả ở nước giàu.

Người bệnh ở Việt Nam có tiếp cận được CAR-T không?

Một số bệnh viện và viện nghiên cứu trong nước đã có bước nghiên cứu về liệu pháp tế bào, nhưng mức triển khai cụ thể thay đổi theo thời gian. Người bệnh nên hỏi trực tiếp bác sĩ huyết học hoặc ung bướu đang điều trị và tra thông tin chính thức.

CAR-T dùng sẵn từ người hiến là gì?

Là tế bào T lấy từ người hiến khoẻ mạnh, được chỉnh sửa gen để gắn thụ thể và để không bị cơ thể người nhận đào thải, sản xuất trước cho nhiều người. Mục tiêu là bỏ thời gian chờ và hạ chi phí, nhưng vẫn đang trong thử nghiệm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138