ChuyenSau.comChuyên Sâu
Trí tuệ nhân tạo và xã hội số

Khoảng cách số ở nông thôn: ai bị bỏ lại khi dịch vụ chuyển hết lên mạng

Khi thủ tục, thanh toán, học tập chuyển lên mạng, người già, đồng bào vùng cao, người nghèo nông thôn dễ bị bỏ lại. Phân tích bốn tầng khoảng cách số và cách thu hẹp.

An elderly farmer and a young volunteer sit on a wooden bench at a rural commune office porch, the volunteer pointing at a phone with a blank screen, green rice fields behind

Khoảng cách số ở nông thôn không chỉ là chuyện có sóng điện thoại hay không, mà gồm bốn tầng: hạ tầng mạng, thiết bị và chi phí, kỹ năng sử dụng, và nội dung dịch vụ có hợp với người dùng hay không. Những người dễ bị bỏ lại nhất khi thủ tục, thanh toán, học tập chuyển lên mạng là người cao tuổi sống một mình, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng cao, người khuyết tật, và hộ nghèo không có điện thoại thông minh hay không đủ tiền dùng dữ liệu di động thường xuyên.

Bài này phân tích từng tầng của khoảng cách số, ai đang ở phía bị thiệt, những gì đã được làm để thu hẹp, các tranh luận về việc có nên giữ song song kênh trực tiếp, và vì sao trí tuệ nhân tạo có thể vừa thu hẹp vừa nới rộng khoảng cách này.

Bốn tầng của khoảng cách số

Tầng thứ nhất là hạ tầng: vùng phủ sóng di động, internet cáp quang, chất lượng đường truyền. Mạng di động ở Việt Nam đã phủ phần lớn dân cư, nhưng ở một số thôn bản vùng cao, vùng biên, hải đảo, sóng vẫn yếu hoặc chập chờn, nhất là khi mưa bão. Một thủ tục trực tuyến cần tải tệp ảnh giấy tờ có thể thất bại nhiều lần chỉ vì đường truyền.

Tầng thứ hai là thiết bị và chi phí. Có sóng mà không có điện thoại thông minh, hoặc có điện thoại cũ không cài được ứng dụng mới, hoặc không đủ tiền nạp gói dữ liệu thường xuyên, thì vẫn đứng ngoài. Trong nhiều gia đình nông thôn, chiếc điện thoại thông minh duy nhất thuộc về người con đi làm xa.

Tầng thứ ba là kỹ năng: biết mở ứng dụng, đọc hướng dẫn, nhận diện tin nhắn lừa đảo, chụp ảnh giấy tờ đủ rõ, nhớ mật khẩu. Tầng thứ tư là nội dung và thiết kế dịch vụ: giao diện chữ nhỏ, nhiều bước, chỉ có tiếng Việt chuẩn, thuật ngữ hành chính khó hiểu, không hỗ trợ người khiếm thị. Hai tầng sau thường bị bỏ qua khi đánh giá, vì số liệu phủ sóng và số thuê bao không phản ánh được chúng.

Ai đang ở phía bị thiệt

Người cao tuổi sống một mình hoặc với cháu nhỏ. Con cái đi làm ở thành phố hay khu công nghiệp, ông bà ở nhà không có ai hướng dẫn. Khi lương hưu, trợ cấp, tiền điện chuyển sang thanh toán qua tài khoản, mỗi lần thay đổi là một lần phải nhờ người.

Đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng cao. Ngoài hạ tầng yếu hơn, rào cản ngôn ngữ khiến hướng dẫn bằng tiếng Việt thuần chữ khó tiếp cận. Phụ nữ lớn tuổi ở một số cộng đồng ít có cơ hội đi học nên đọc chữ khó khăn.

Người khuyết tật. Người khiếm thị, khiếm thính, người hạn chế vận động tay gặp khó với ứng dụng không hỗ trợ đọc màn hình, không có phụ đề, nút bấm quá nhỏ. Họ có thể được lợi rất nhiều từ dịch vụ trực tuyến nếu thiết kế đúng, nhưng thiệt nhiều nếu thiết kế sai.

Hộ nghèo và lao động thời vụ. Chi phí thiết bị và dữ liệu là gánh nặng thật. Học sinh trong các hộ này từng chịu thiệt rõ trong thời gian học trực tuyến kéo dài, khi cả nhà dùng chung một điện thoại.

Người dễ bị lừa đảo trực tuyến. Người mới dùng điện thoại thông minh chưa phân biệt được tin nhắn giả mạo cơ quan nhà nước, ngân hàng. Khi dịch vụ thật chuyển lên mạng, kẻ gian cũng giả dạng theo, và người ít kỹ năng là mục tiêu chính.

Những gì đã được làm để thu hẹp khoảng cách

Ở Việt Nam, chương trình chuyển đổi số quốc gia đã đặt mục tiêu về hạ tầng và kỹ năng số cho người dân. Các tổ công nghệ số cộng đồng được lập ở cấp thôn, tổ dân phố, gồm cán bộ, đoàn viên thanh niên, giáo viên, nhân viên viễn thông, có nhiệm vụ hướng dẫn người dân cài ứng dụng, làm thủ tục trực tuyến, nhận diện lừa đảo. Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử, thường gọi là Đề án 06, đã đưa căn cước gắn chip và tài khoản định danh điện tử tới phần lớn người trưởng thành.

Các chương trình hỗ trợ thiết bị cho học sinh khó khăn, mở rộng phủ sóng tới thôn bản chưa có sóng thông qua quỹ dịch vụ viễn thông công ích, và chính sách đưa điểm phục vụ hành chính công về gần dân cũng nhằm vào các tầng khác nhau của khoảng cách. Đoàn thanh niên, hội phụ nữ ở nhiều nơi tổ chức các buổi hướng dẫn trực tiếp.

Hiệu quả thực tế khác nhau giữa các địa phương và phụ thuộc nhiều vào người hướng dẫn tại chỗ. Số liệu chi tiết về tỷ lệ người dân sử dụng được dịch vụ trực tuyến theo nhóm tuổi, dân tộc, vùng miền nên tra trong báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ và Cục Thống kê; bài này không đưa con số để tránh dùng số liệu đã cũ.

Có nên giữ song song kênh trực tiếp không: các luận điểm

Luận điểm chuyển hẳn lên mạng. Giữ hai kênh tốn kém gấp đôi cho nhà nước và doanh nghiệp. Khi kênh trực tiếp còn, nhiều người không có động lực học kênh trực tuyến, và quá trình chuyển đổi kéo dài mãi. Chuyển dứt khoát, kèm hỗ trợ tại chỗ, có thể nhanh hơn.

Luận điểm giữ kênh trực tiếp. Một bộ phận người dân sẽ không bao giờ tự làm được trực tuyến vì tuổi tác, khuyết tật hay hoàn cảnh. Nếu đóng kênh trực tiếp, họ phải phụ thuộc người khác hoặc dịch vụ làm hộ thu phí, và dễ bị lợi dụng. Quyền tiếp cận dịch vụ công không nên phụ thuộc vào việc có điện thoại thông minh.

Hướng trung gian. Nhiều nước chọn "trực tuyến là mặc định, nhưng không bắt buộc": kênh trực tuyến được ưu tiên phát triển, kênh trực tiếp vẫn tồn tại có hỗ trợ viên giúp người dân làm thủ tục trực tuyến ngay tại quầy. Cách này cho phép đo được ai vẫn cần kênh trực tiếp để thiết kế lại dịch vụ.

Thiết kế dịch vụ cho người dùng yếu thế: những nguyên tắc được nhắc nhiều

Kinh nghiệm của nhiều nước cho thấy phần lớn rào cản ở tầng thứ tư nằm trong tay bên thiết kế dịch vụ, không phải người dân. Các nguyên tắc sau thường được các tổ chức về dịch vụ công số và khả năng tiếp cận nhắc tới:

  • Thử với người dùng thật ở nông thôn, người cao tuổi, người khuyết tật trước khi triển khai, thay vì chỉ thử với nhân viên văn phòng đã quen máy.
  • Giảm số bước và số giấy tờ phải tải lên; thông tin nhà nước đã có trong cơ sở dữ liệu thì không bắt người dân khai lại.
  • Dùng lời lẽ đơn giản, câu ngắn, giải thích thuật ngữ ngay tại chỗ; có hướng dẫn bằng hình và bằng giọng nói.
  • Cho phép ứng dụng chạy được trên điện thoại cũ, đường truyền yếu, có thể lưu dở để làm tiếp khi có sóng.
  • Tuân thủ chuẩn khả năng tiếp cận: chữ phóng to được, tương phản đủ, hỗ trợ trình đọc màn hình, có phụ đề cho video hướng dẫn.
  • Cho phép người thân được uỷ quyền hợp lệ làm thay, thay vì để người dân phải đưa mật khẩu và mã xác thực cho người khác.
  • Luôn có số tổng đài hoặc quầy hỗ trợ với người thật, ghi rõ trong ứng dụng, để người kẹt giữa chừng biết hỏi ai.

Các nguyên tắc này không đắt, nhưng đòi hỏi bên làm dịch vụ đặt mình vào vị trí của người dùng khó khăn nhất. Một dịch vụ dùng được cho bà cụ ở thôn vùng cao thường cũng dễ dùng hơn cho mọi người khác.

Trí tuệ nhân tạo: thu hẹp hay nới rộng khoảng cách

AI có tiềm năng thu hẹp khoảng cách ở tầng kỹ năng và nội dung. Trợ lý giọng nói cho phép người không quen gõ chữ hỏi bằng lời nói thông thường; công cụ dịch có thể đưa hướng dẫn sang tiếng dân tộc; chatbot của dịch vụ công có thể giải thích thủ tục bằng lời lẽ đơn giản thay vì thuật ngữ hành chính. Với người khiếm thị, công cụ mô tả hình ảnh và đọc văn bản giúp tự làm được nhiều việc trước đây phải nhờ người.

Nhưng AI cũng có thể nới rộng khoảng cách. Mô hình nhận dạng giọng nói thường được huấn luyện trên giọng chuẩn, nên kém chính xác hơn với giọng địa phương đặc trưng hay người cao tuổi nói chậm, nói ngọng. Tiếng các dân tộc thiểu số có rất ít dữ liệu nên công cụ dịch kém. Người đã giỏi công nghệ thì dùng AI để làm nhanh hơn nữa, trong khi người chưa biết dùng điện thoại thông minh vẫn đứng nguyên chỗ cũ, khiến chênh lệch năng suất giữa hai nhóm tăng lên.

Thêm vào đó, các thủ đoạn lừa đảo dùng giọng nói và video giả nhắm vào chính nhóm người ít kỹ năng số. Vì vậy mọi kế hoạch đưa AI vào dịch vụ công ở nông thôn cần đi kèm đánh giá xem công cụ có hoạt động tốt với giọng nói, ngôn ngữ và hoàn cảnh của người dân ở đó hay không, chứ không chỉ thử ở văn phòng thành phố.

Nguồn để đọc thêm

Các nguồn ghi bằng tên cơ quan, tổ chức và loại tài liệu; bạn đọc tìm bản hiện hành.

  • Bộ Khoa học và Công nghệ (cơ quan quản lý lĩnh vực thông tin và truyền thông sau hợp nhất năm 2025), các báo cáo về chuyển đổi số quốc gia và chỉ số phát triển hạ tầng số.
  • Văn bản về Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử (Đề án 06) và chương trình chuyển đổi số quốc gia; tra trên cổng thông tin của Chính phủ.
  • Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), báo cáo đo lường phát triển số hằng năm, có số liệu so sánh giữa thành thị và nông thôn.
  • Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam, các nghiên cứu về chuyển đổi số bao trùm và dịch vụ công.
  • Cục Thống kê (Bộ Tài chính), điều tra mức sống hộ gia đình, phần sử dụng internet và thiết bị theo vùng.

Khi đọc số liệu phủ sóng hay số thuê bao, nên nhớ đó chỉ là tầng thứ nhất và thứ hai của khoảng cách số; tỷ lệ người dân tự làm được một thủ tục trực tuyến từ đầu đến cuối mới là thước đo gần với thực tế hơn.

Câu hỏi thường gặp

Khoảng cách số là gì?

Khoảng cách số là chênh lệch giữa các nhóm người trong khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Nó gồm nhiều tầng: hạ tầng mạng, thiết bị và chi phí, kỹ năng sử dụng, và việc dịch vụ có được thiết kế phù hợp với người dùng hay không. Có sóng điện thoại chưa có nghĩa là đã hết khoảng cách.

Ai dễ bị bỏ lại nhất khi dịch vụ chuyển lên mạng?

Người cao tuổi sống một mình, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng cao, người khuyết tật, hộ nghèo và lao động thời vụ là những nhóm dễ bị bỏ lại. Họ thường gặp cùng lúc nhiều rào cản như thiếu thiết bị, thiếu người hướng dẫn và giao diện dịch vụ không phù hợp.

Tổ công nghệ số cộng đồng làm gì?

Tổ công nghệ số cộng đồng được lập ở cấp thôn, tổ dân phố, gồm cán bộ địa phương, đoàn viên, giáo viên, nhân viên viễn thông. Tổ hướng dẫn người dân cài và dùng ứng dụng, làm thủ tục trực tuyến, thanh toán điện tử và nhận diện lừa đảo. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào người hướng dẫn tại chỗ.

Người già không dùng được điện thoại thông minh thì làm thủ tục thế nào?

Có thể đến bộ phận một cửa của xã, phường để được hướng dẫn hoặc hỗ trợ làm thủ tục trực tuyến tại quầy, nhờ tổ công nghệ số cộng đồng hoặc người thân tin cậy. Không nên đưa giấy tờ, mã xác thực cho người lạ tự xưng làm hộ. Thông tin cụ thể nên hỏi trực tiếp tại uỷ ban nhân dân xã, phường.

AI có giúp người nông thôn dùng công nghệ dễ hơn không?

Trợ lý giọng nói, công cụ dịch và chatbot giải thích thủ tục bằng lời đơn giản có thể giúp người ít kỹ năng số. Nhưng AI thường kém chính xác với giọng địa phương và tiếng dân tộc thiểu số, và lừa đảo bằng giọng nói giả lại nhắm vào nhóm này. Cần thử công cụ trong điều kiện thật của người dùng trước khi áp dụng rộng.

Có nên bỏ hẳn kênh làm thủ tục trực tiếp không?

Đây là câu hỏi còn tranh luận. Bỏ hẳn giúp tiết kiệm và thúc đẩy chuyển đổi nhanh hơn, nhưng có thể khiến người không tự làm được trực tuyến bị phụ thuộc hoặc bị lợi dụng. Nhiều nước chọn hướng trực tuyến là mặc định nhưng vẫn giữ kênh trực tiếp có hỗ trợ viên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138