ChuyenSau.comChuyên Sâu
Trí tuệ nhân tạo và xã hội số

Lao động nền tảng: giao hàng, chạy xe theo ứng dụng và câu hỏi về an sinh

Tài xế công nghệ là đối tác hay người lao động? Phân tích cách thuật toán quản lý công việc, khoảng trống an sinh, cách các nước xử lý và những lựa chọn chính sách.

A delivery rider in a rain jacket waits on a motorbike at a busy Hanoi intersection in light drizzle, insulated box on the back, wet asphalt reflecting lights, side view

Lao động nền tảng là những người nhận việc qua ứng dụng như tài xế xe ôm, ô tô công nghệ, người giao đồ ăn, giao hàng, và phần lớn họ được nền tảng xếp vào dạng "đối tác" chứ không phải nhân viên, nên thường đứng ngoài các chế độ như bảo hiểm xã hội bắt buộc, lương tối thiểu, nghỉ phép. Câu hỏi lớn là quan hệ này nên được nhìn như kinh doanh độc lập hay như lao động làm thuê được quản lý bằng thuật toán, và ai chịu trách nhiệm khi người làm ốm đau, tai nạn hay về già.

Bài này phân tích vì sao mô hình đối tác hấp dẫn cả nền tảng lẫn người làm, thuật toán thực sự quản lý công việc như thế nào, khoảng trống an sinh nằm ở đâu, các nước đã xử lý ra sao, và những lựa chọn chính sách đang được bàn ở Việt Nam. Phần pháp lý viết ở mức nguyên lý, người đọc cần tra văn bản hiện hành.

Vì sao mô hình "đối tác" lan nhanh

Với nền tảng, coi người làm là đối tác giúp giảm chi phí cố định: không đóng bảo hiểm phần người sử dụng lao động, không trả lương khi không có đơn, linh hoạt tăng giảm lực lượng theo nhu cầu từng giờ. Rủi ro về xe, xăng, sửa chữa, tai nạn phần lớn do người làm tự gánh. Điều này giúp nền tảng mở rộng nhanh và giữ giá dịch vụ thấp cho khách hàng.

Với người làm, mô hình này cũng có sức hút thật. Không cần bằng cấp, đăng ký nhanh, tự chọn giờ làm, có thu nhập ngay trong ngày. Với người mất việc ở nhà máy, sinh viên cần thêm thu nhập, người nhập cư mới lên thành phố, chạy xe theo ứng dụng là cửa vào thị trường lao động dễ nhất. Nhiều khảo sát ở các nước cho thấy người làm đánh giá cao sự linh hoạt và không muốn mất nó.

Vấn đề là sự linh hoạt đó đi kèm rủi ro dồn hết về một phía. Khi giá cước giảm, thưởng bị cắt hay tài khoản bị khoá, người làm gần như không có tiếng nói. Và khi số người phụ thuộc vào nền tảng làm nguồn thu nhập chính tăng lên, câu hỏi về an sinh không còn là chuyện cá nhân mà trở thành chuyện xã hội.

Thuật toán quản lý công việc như thế nào

Phân đơn. Hệ thống quyết định đơn nào giao cho ai dựa trên vị trí, tỷ lệ nhận đơn, điểm đánh giá và nhiều tiêu chí không công bố. Người làm không biết vì sao mình nhận được ít đơn hơn người khác.

Định giá. Cước và thưởng thay đổi theo giờ, theo khu vực, theo mức cung cầu. Thu nhập của người làm phụ thuộc vào công thức mà họ không tham gia xây dựng và có thể đổi bất cứ lúc nào.

Đánh giá và kỷ luật. Điểm sao của khách, tỷ lệ huỷ đơn, thời gian giao được dùng để thưởng phạt, có thể dẫn tới khoá tài khoản. Đây chính là chức năng giám sát mà quản lý con người làm trong công ty truyền thống.

Khuyến khích hành vi. Các mốc thưởng theo số đơn, thông báo nhắc "còn vài đơn nữa là đạt thưởng" khiến người làm chạy thêm giờ. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là quản lý bằng thuật toán: không có sếp, nhưng có hệ thống điều khiển hành vi rất chặt.

Doanh thu trên ứng dụng khác thu nhập thật ra sao

Con số người làm nhìn thấy trên ứng dụng sau mỗi ngày là doanh thu, chưa phải thu nhập. Để ra thu nhập thật, phải trừ phần chiết khấu nền tảng giữ lại, tiền xăng hoặc sạc điện, chi phí bảo dưỡng và hao mòn xe, phí điện thoại và dữ liệu di động, đồng phục, thùng hàng, tiền gửi xe, và cả khoản thuế nếu có. Nhiều người làm không ghi chép đủ các khoản này nên thường đánh giá thu nhập của mình cao hơn thực tế.

Khoản dễ bị quên nhất là khấu hao xe. Một chiếc xe máy chạy liên tục nhiều giờ mỗi ngày xuống cấp nhanh hơn nhiều so với xe đi lại thông thường, và tới lúc phải thay lốp, thay nhông xích hay mua xe mới, người làm phải bỏ ra một khoản lớn một lần. Nếu chia đều chi phí đó cho từng ngày làm việc, thu nhập ròng mỗi giờ thấp hơn đáng kể so với con số trên ứng dụng.

Một yếu tố nữa là thời gian không được trả tiền: chờ đơn, đi từ điểm trả khách về khu vực đông đơn, chờ nhà hàng chuẩn bị món. Các nghiên cứu về lao động nền tảng ở nhiều nước đều nhấn mạnh rằng nếu tính thu nhập theo tổng số giờ thật sự dành cho công việc, kể cả giờ chờ, kết quả khác hẳn so với tính theo giờ có đơn. Đây là lý do một số nước khi đặt mức thu nhập tối thiểu cho người làm nền tảng phải quy định rõ giờ nào được tính.

Khoảng trống an sinh nằm ở đâu

Người làm theo hợp đồng lao động được hưởng bảo hiểm xã hội bắt buộc gồm ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí, cùng bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế qua nơi làm việc. Người làm nền tảng nếu được coi là đối tác thì phần lớn các chế độ này không tự động có. Họ có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế theo hộ gia đình, nhưng bảo hiểm tự nguyện có phạm vi hẹp hơn và người làm phải tự đóng toàn bộ.

Rủi ro lớn nhất với người chạy xe là tai nạn giao thông. Một số nền tảng mua bảo hiểm tai nạn trong thời gian chạy đơn, nhưng phạm vi và mức chi trả khác nhau, thường không bao gồm khoảng thời gian chờ đơn hay đi về. Khi tai nạn nghiêm trọng, người làm và gia đình có thể mất nguồn thu nhập chính mà không có trợ cấp nào thay thế.

Về dài hạn, nếu một bộ phận lớn lao động trẻ dành nhiều năm làm nền tảng mà không đóng bảo hiểm hưu trí, đến tuổi già họ sẽ không có lương hưu. Đây là gánh nặng chuyển sang ngân sách và gia đình trong tương lai, và là lý do các nhà hoạch định chính sách quan tâm dù hôm nay người làm có thể chưa thấy cấp bách.

Các nước đã xử lý ra sao

Bảng tóm tắt xu hướng ở mức nguyên lý; chi tiết thay đổi theo thời gian và từng bang, từng nước.

NơiHướng xử lýGhi chú
Liên minh châu ÂuChỉ thị về lao động nền tảng thông qua năm 2024: đặt giả định là quan hệ lao động khi có dấu hiệu kiểm soát, nền tảng phải chứng minh ngược lại; minh bạch quản lý bằng thuật toánCác nước thành viên có thời hạn đưa vào luật quốc gia
Tây Ban NhaLuật năm 2021 coi người giao đồ ăn qua ứng dụng là người lao động, kèm quyền được biết thông tin thuật toánĐược coi là một trong những luật sớm nhất ở châu Âu
AnhPhán quyết của Toà án Tối cao năm 2021 xác định tài xế của một nền tảng gọi xe thuộc nhóm "người làm việc", có một số quyền như lương tối thiểu, nghỉ phépNhóm trung gian giữa nhân viên và người tự kinh doanh
Một số nước châu ÁGiữ tư cách tự doanh nhưng bắt buộc hoặc khuyến khích đóng góp vào quỹ hưu trí, bảo hiểm tai nạn cho người làm nền tảngHướng "an sinh không cần đổi tư cách"

Có thể thấy ba hướng chính: coi là người lao động, tạo nhóm trung gian, hoặc giữ tư cách tự doanh nhưng gắn thêm nghĩa vụ an sinh. Mỗi hướng có đánh đổi giữa sự bảo vệ và sự linh hoạt mà cả nền tảng lẫn nhiều người làm đều muốn giữ.

Những lựa chọn chính sách đang được bàn ở Việt Nam

Ở Việt Nam, người chạy xe và giao hàng theo ứng dụng thuộc nhóm lao động đông đảo ở các đô thị lớn, và thường được xếp vào khu vực phi chính thức hoặc tự doanh. Các cuộc thảo luận chính sách xoay quanh mấy hướng: mở rộng và làm hấp dẫn hơn bảo hiểm xã hội tự nguyện, yêu cầu nền tảng mua bảo hiểm tai nạn đầy đủ hơn, minh bạch cách tính cước và tiêu chí khoá tài khoản, và xác định trách nhiệm của nền tảng trong việc khấu trừ, kê khai thuế thay người làm.

Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024 đã mở rộng một số nhóm đối tượng và điều chỉnh chính sách cho người tham gia tự nguyện; việc người làm nền tảng được áp dụng cụ thể thế nào cần tra văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội. Bài này không đánh giá chính sách theo kiểu khen chê mà chỉ nêu các lựa chọn mà nhiều nước đã cân nhắc.

Với người đang làm nền tảng, một số việc thiết thực có thể cân nhắc: tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế, đọc kỹ điều khoản bảo hiểm tai nạn của nền tảng, giữ lại lịch sử thu nhập và đơn hàng phòng khi có tranh chấp, và tham gia các nhóm người làm cùng nghề để có thông tin. Khi có tranh chấp cụ thể với nền tảng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem xét hồ sơ.

Nguồn để đọc thêm

Các nguồn ghi bằng tên tổ chức và loại văn bản; bạn đọc tìm bản hiện hành.

  • Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), báo cáo triển vọng việc làm và xã hội thế giới năm 2021 với chủ đề nền tảng lao động kỹ thuật số, cùng các thảo luận về tiêu chuẩn lao động nền tảng.
  • Liên minh châu Âu, Chỉ thị về cải thiện điều kiện làm việc trong lao động nền tảng năm 2024.
  • Phán quyết năm 2021 của Toà án Tối cao Vương quốc Anh về tư cách của tài xế nền tảng gọi xe.
  • Luật Bảo hiểm xã hội của Việt Nam và văn bản hướng dẫn hiện hành; trang thông tin của Bảo hiểm xã hội Việt Nam về bảo hiểm tự nguyện.
  • Cục Thống kê (Bộ Tài chính), báo cáo điều tra lao động việc làm, phần lao động phi chính thức.

Khi đọc tin về thu nhập của tài xế công nghệ, hãy chú ý con số là doanh thu hay thu nhập sau chi phí xăng, khấu hao xe, phí nền tảng; hai con số này chênh nhau đáng kể.

Câu hỏi thường gặp

Tài xế công nghệ là đối tác hay người lao động?

Về hình thức, phần lớn nền tảng ký hợp đồng hợp tác và gọi người làm là đối tác. Nhưng nhiều nước đã xem xét mức độ kiểm soát thực tế qua thuật toán, như phân đơn, định giá, khoá tài khoản, để xác định lại quan hệ. Ở Việt Nam, cần tra quy định hiện hành và xem xét từng hợp đồng cụ thể.

Người chạy xe ôm công nghệ có được đóng bảo hiểm xã hội không?

Nếu không có hợp đồng lao động, người làm thường không thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc qua nền tảng, nhưng có thể tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để tích luỹ lương hưu. Bảo hiểm y tế có thể tham gia theo hộ gia đình. Chi tiết mức đóng và quyền lợi nên tra tại cơ quan bảo hiểm xã hội.

Quản lý bằng thuật toán là gì?

Là việc phân việc, định giá, đánh giá, thưởng phạt người làm được thực hiện tự động bởi phần mềm thay cho người quản lý. Người làm không có sếp trực tiếp nhưng hành vi của họ bị điều khiển chặt qua các mốc thưởng, điểm đánh giá và nguy cơ khoá tài khoản. Tiêu chí thường không được công bố đầy đủ.

Nếu bị tai nạn khi đang chạy đơn thì ai chi trả?

Một số nền tảng mua bảo hiểm tai nạn cho thời gian chạy đơn, nhưng phạm vi và mức chi trả khác nhau. Người làm nên đọc kỹ điều khoản để biết thời gian chờ đơn có được bảo hiểm không. Bảo hiểm xe bắt buộc và bảo hiểm y tế cá nhân cũng là lớp bảo vệ cần có.

Vì sao không đơn giản coi tất cả là nhân viên?

Coi là nhân viên giúp người làm có đầy đủ an sinh, nhưng có thể làm mất sự linh hoạt mà nhiều người đánh giá cao, và tăng chi phí khiến nền tảng giảm số người được nhận. Vì vậy nhiều nước chọn hướng trung gian hoặc gắn nghĩa vụ an sinh mà không đổi tư cách. Mỗi lựa chọn đều có đánh đổi.

Bị nền tảng khoá tài khoản thì có thể làm gì?

Trước hết yêu cầu nền tảng cho biết lý do và làm theo quy trình khiếu nại trong ứng dụng, giữ lại lịch sử đơn hàng, thu nhập và tin nhắn. Nếu cho rằng việc khoá không đúng điều khoản và gây thiệt hại, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem xét hồ sơ cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138