ChuyenSau.comChuyên Sâu
Chip bán dẫn và công nghệ lõi

Định luật Moore còn đúng không: khi bóng bán dẫn chạm giới hạn vật lý

Định luật Moore là quan sát kinh tế về số bóng bán dẫn trên chip. Phân tích những động lực đã chậm lại, giới hạn vật lý thật và các cách ngành chip đang đi tiếp.

Macro view of a bare silicon die on a probe station under a microscope objective, warm amber rim light, metal probe needles touching the surface, dark navy background

Định luật Moore theo nghĩa hẹp — số bóng bán dẫn trên chip tăng gấp đôi khoảng hai năm một lần với chi phí mỗi bóng giảm đều — đã chậm lại rõ rệt từ giữa thập niên 2010, nhưng chưa dừng hẳn: mật độ vẫn tăng, chỉ là chậm hơn, đắt hơn và nhờ những cách khác ngoài thu nhỏ đơn thuần. Câu trả lời “còn đúng hay không” phụ thuộc vào việc hiểu định luật theo nghĩa nào.

Bài này nhắc lại định luật Moore thật ra nói gì, tách hai động lực đã đẩy nó suốt năm thập niên, giải thích vì sao tên gọi “3 nanomet” không còn là kích thước thật, đi qua các giới hạn vật lý cụ thể và những con đường ngành chip đang dùng để đi tiếp.

Định luật Moore ban đầu nói gì

Năm 1965, kỹ sư Gordon Moore viết một bài ngắn trên tạp chí ngành điện tử, nhận xét rằng số linh kiện trên một mạch tích hợp với chi phí thấp nhất cho mỗi linh kiện đã tăng gấp đôi mỗi năm, và dự đoán xu hướng sẽ còn kéo dài một thời gian. Năm 1975, ông điều chỉnh lại nhịp độ thành khoảng hai năm một lần. Nhịp này về sau trở thành mốc kế hoạch chung cho cả ngành.

Điểm hay bị bỏ qua là bản gốc gắn với chi phí. Moore không chỉ nói chip sẽ chứa nhiều linh kiện hơn mà nói điểm chi phí tối ưu dịch chuyển về phía nhiều linh kiện hơn. Nói cách khác, đây là một quan sát kinh tế – kỹ thuật, không phải một định luật vật lý như định luật hấp dẫn. Nó đúng lâu như vậy một phần vì cả ngành lấy nó làm mục tiêu: các nhà sản xuất thiết bị, vật liệu, nhà máy cùng lập lộ trình để giữ đúng nhịp, biến dự đoán thành lời hứa tự thực hiện.

Vì vậy khi ai đó nói “định luật Moore đã chết” hay “vẫn sống khoẻ”, nên hỏi lại họ đang nói về mật độ bóng bán dẫn, về hiệu năng, hay về giá mỗi bóng bán dẫn. Ba đại lượng này từng đi cùng nhau, nay đã tách rời.

Hai động lực ẩn đã ngừng đi cùng nhau

Động lực thứ nhất là thu nhỏ theo quy tắc Dennard, mô tả năm 1974: khi kích thước bóng bán dẫn giảm, điện áp và dòng điện cũng giảm theo tỷ lệ, nên mật độ công suất trên mỗi đơn vị diện tích giữ nguyên. Nhờ đó, mỗi thế hệ chip vừa có nhiều bóng hơn, vừa chạy nhanh hơn mà không nóng hơn. Đây là “bữa ăn miễn phí” khiến phần mềm cứ chờ vài năm là tự chạy nhanh.

Khoảng giữa thập niên 2000, quy tắc này gãy. Điện áp không giảm tiếp được vì bóng bán dẫn cần một ngưỡng tối thiểu để bật tắt rõ ràng, còn dòng rò khi tắt tăng mạnh khi kích thước nhỏ. Kết quả là tần số xung nhịp của bộ xử lý dừng lại quanh vài gigahertz suốt gần hai thập niên. Ngành chuyển sang tăng số lõi thay vì tăng tốc từng lõi, đẩy gánh nặng sang người viết phần mềm phải lập trình song song.

Động lực thứ hai là giá mỗi bóng bán dẫn giảm đều. Nhiều phân tích ngành cho thấy mức giảm này chậm hẳn lại từ khoảng thế hệ 28 nanomet, vì các bước sản xuất mới — chia nhiều lượt chiếu, cấu trúc ba chiều — làm chi phí mỗi tấm wafer tăng nhanh gần bằng mật độ. Khi hai động lực này cùng chậm, định luật Moore theo nghĩa kinh tế ban đầu đã yếu đi, dù mật độ vẫn tăng.

Tên nút “3 nanomet” không còn là kích thước thật

Thời kỳ đầu, tên nút công nghệ tương ứng gần đúng với chiều dài cổng của bóng bán dẫn. Từ cuối thập niên 1990, sự tương ứng này lỏng dần, và nay tên nút như “5 nanomet” hay “3 nanomet” chủ yếu là nhãn thương mại cho một thế hệ công nghệ. Không có chi tiết nào trên chip thật sự đo được đúng 3 nanomet theo nghĩa đó; khoảng cách giữa các cổng và giữa các đường dây kim loại vẫn lớn hơn nhiều lần.

Các nhà sản xuất khác nhau còn đặt tên khác nhau cho những thế hệ có mật độ gần tương đương, nên so sánh “nút 4 của hãng này với nút 3 của hãng kia” dựa vào tên là dễ sai. Giới kỹ thuật vì thế đề xuất các chỉ số khác: mật độ bóng bán dẫn trên mỗi milimet vuông, khoảng cách cổng, khoảng cách lớp kim loại thấp nhất. Lộ trình quốc tế cho thiết bị và hệ thống do hiệp hội kỹ sư điện và điện tử quốc tế điều phối cũng dùng cách gọi theo các thông số này.

Với người đọc tin công nghệ, bài học thực tế là đừng coi tên nút như thước đo tuyệt đối. Khi một bài báo nói chip “nhỏ hơn 1 nanomet sẽ ra đời”, đó là chuyện tên gọi thế hệ, không có nghĩa con người đã làm được bóng bán dẫn nhỏ hơn vài nguyên tử silicon. Mỗi ô mạng tinh thể silicon chỉ rộng khoảng nửa nanomet.

Những giới hạn vật lý cụ thể

Xuyên hầm lượng tử. Khi lớp cách điện hoặc kênh dẫn mỏng chỉ vài nguyên tử, electron có xác suất đi xuyên qua dù về nguyên tắc bị chặn. Dòng rò này làm bóng bán dẫn không tắt hẳn, tiêu hao điện cả khi không làm việc. Ngành đã chuyển sang vật liệu cách điện hằng số điện môi cao để có lớp dày hơn mà vẫn điều khiển tốt.

Kiểm soát kênh dẫn. Bóng bán dẫn phẳng mất khả năng tắt dứt khoát khi quá nhỏ. Giải pháp là dựng kênh lên thành vây mỏng để cổng ôm ba mặt, đưa vào sản xuất từ đầu thập niên 2010, và nay là cấu trúc cổng bao quanh, nơi các lá silicon mỏng nằm ngang được cổng bọc kín bốn phía.

Dây nối. Dây đồng càng mảnh thì điện trở càng tăng mạnh, một phần vì electron va vào bề mặt và biên hạt. Ở các thế hệ mới, độ trễ và điện năng tiêu hao trên dây nối có thể lớn hơn trên chính bóng bán dẫn. Ngành đang thử kim loại khác và đưa đường cấp nguồn xuống mặt sau wafer.

Nhiệt. Mật độ cao khiến nhiệt dồn vào những điểm nóng nhỏ. Nhiều chip hiện đại không thể bật toàn bộ bóng bán dẫn cùng lúc mà không quá nhiệt, hiện tượng được giới nghiên cứu gọi là “silicon tối”.

Biến động nguyên tử. Khi một vùng chỉ chứa vài chục nguyên tử tạp chất, chênh lệch vài nguyên tử giữa hai bóng bán dẫn đã làm đặc tính khác nhau đáng kể, khiến thiết kế phải chừa biên an toàn rộng hơn.

Ngành chip đi tiếp bằng những cách nào

Khi thu nhỏ đơn thuần đắt và chậm, ngành chuyển sang tăng mật độ theo chiều thứ ba và theo cách ghép. Bộ nhớ flash đã xếp chồng hàng trăm lớp ô nhớ theo chiều đứng. Với chip logic, các nhà sản xuất chia một chip lớn thành nhiều chip nhỏ chuyên chức năng, gọi là chiplet, sản xuất riêng trên công nghệ phù hợp rồi ghép lại trong cùng một gói với mật độ kết nối rất cao. Cách này tăng hiệu suất sản xuất vì chip nhỏ ít bị lỗi hơn chip lớn.

Hướng thứ hai là chuyên dụng hoá. Thay vì một bộ xử lý đa năng làm mọi thứ, các hệ thống hiện đại dùng nhiều khối chuyên cho đồ hoạ, cho tính toán ma trận của trí tuệ nhân tạo, cho xử lý tín hiệu. Hiệu năng trên mỗi oát điện tăng nhờ kiến trúc chứ không nhờ bóng bán dẫn nhanh hơn. Đây là lý do giới nghiên cứu kiến trúc máy tính nói tới một “thời hoàng kim mới” của thiết kế kiến trúc.

Hướng thứ ba, xa hơn, là vật liệu mới cho kênh dẫn như vật liệu hai chiều mỏng một lớp nguyên tử, hoặc bóng bán dẫn xếp chồng loại n lên loại p. Các hướng này đang ở giai đoạn nghiên cứu và thử nghiệm, chưa có mốc sản xuất hàng loạt chắc chắn.

Vậy định luật Moore còn đúng không: ba cách trả lời

Vì định luật Moore được hiểu theo nhiều nghĩa, câu trả lời công bằng nhất là tách theo từng đại lượng. Bảng dưới tóm tắt nhận định định tính phổ biến trong giới phân tích, không phải số đo chính xác.

Hiểu theo nghĩaTình trạng hiện nayGhi chú
Mật độ bóng bán dẫn tăng đềuVẫn tăng nhưng nhịp chậm hơn hai năm một lầnNhờ cấu trúc ba chiều, quang khắc mới, cách ghép chip
Giá mỗi bóng bán dẫn giảm đềuGiảm chậm hẳn so với trướcChi phí mỗi tấm wafer tăng nhanh ở các nút mới
Hiệu năng mỗi lõi tăng nhanhTăng chậm, chủ yếu nhờ kiến trúcTần số xung nhịp gần như đứng yên nhiều năm
Hiệu năng toàn hệ thống trên mỗi oátVẫn cải thiện rõ ở một số loại việcNhờ chuyên dụng hoá, đặc biệt cho trí tuệ nhân tạo

Hệ quả kinh tế quan trọng nhất là số doanh nghiệp đủ sức dùng nút tiên tiến nhất giảm đi. Khi chi phí thiết kế một con chip ở nút mới lên rất cao, chỉ những sản phẩm bán được số lượng khổng lồ mới bù được. Phần lớn chip trong ô tô, thiết bị gia dụng, máy công nghiệp vẫn làm trên các nút cũ hơn nhiều, và với chúng định luật Moore gần như không còn là động lực chính. Điều đó cũng giải thích vì sao các nhà máy ở nút trưởng thành vẫn có chỗ đứng vững.

Nguồn để đọc thêm

Bài viết gốc năm 1965 của Gordon Moore trên tạp chí ngành điện tử và bài phát biểu năm 1975 của ông tại hội nghị thiết bị điện tử quốc tế hiện được nhiều thư viện số và bảo tàng lịch sử máy tính lưu giữ; đọc bản gốc giúp thấy rõ yếu tố chi phí mà các bản tóm tắt thường bỏ qua. Bài báo năm 1974 của Robert Dennard và cộng sự về thu nhỏ bóng bán dẫn hiệu ứng trường là tài liệu kinh điển cho phần thu nhỏ theo tỷ lệ.

Lộ trình quốc tế cho thiết bị và hệ thống, kế thừa lộ trình công nghệ bán dẫn quốc tế trước đây, công bố định kỳ dự báo các thông số kỹ thuật theo từng thế hệ. Các bài giảng và bài tổng quan về “thời hoàng kim mới của kiến trúc máy tính” của giới nghiên cứu kiến trúc máy tính giải thích vì sao chuyên dụng hoá lên ngôi.

Khi đọc tin “định luật Moore đã chết” hay “sống lại”, hãy kiểm xem bài viết dùng đại lượng nào. Nhiều tranh cãi chỉ là hai bên nói về hai thứ khác nhau. Bài về máy quang khắc cực tím trên cùng trang cho thấy một trong những công cụ giữ cho mật độ tiếp tục tăng.

Câu hỏi thường gặp

Định luật Moore có phải là định luật vật lý không?

Không. Đây là một quan sát kinh tế – kỹ thuật của Gordon Moore năm 1965, chỉnh lại năm 1975, về tốc độ tăng số linh kiện trên chip gắn với chi phí thấp nhất. Nó đúng lâu một phần vì cả ngành lấy nó làm mục tiêu lập kế hoạch.

Vì sao tốc độ xung nhịp chip máy tính không tăng nhiều trong nhiều năm?

Vì quy tắc thu nhỏ Dennard gãy khoảng giữa thập niên 2000: điện áp không giảm tiếp được trong khi dòng rò tăng, nên tăng tần số làm chip quá nóng. Ngành chuyển sang tăng số lõi và chuyên dụng hoá thay vì tăng tốc từng lõi.

Chip 3 nanomet có bóng bán dẫn rộng 3 nanomet không?

Không. Tên nút ngày nay là nhãn thương mại cho một thế hệ công nghệ, không ứng với chi tiết nào đo đúng 3 nanomet. Khoảng cách giữa các cổng và dây nối vẫn lớn hơn nhiều lần, nên so sánh chip của các hãng theo tên nút dễ dẫn tới hiểu sai.

Chiplet là gì và giúp gì cho ngành chip?

Chiplet là cách chia một chip lớn thành nhiều chip nhỏ theo chức năng, sản xuất riêng rồi ghép trong một gói với kết nối mật độ cao. Chip nhỏ ít bị lỗi hơn nên hiệu suất sản xuất tốt hơn, và mỗi phần có thể dùng công nghệ phù hợp nhất với nó.

Bao giờ thì không thể thu nhỏ bóng bán dẫn được nữa?

Không có một mốc cố định. Giới hạn đến dần qua dòng rò, biến động nguyên tử, điện trở dây nối và nhiệt, đồng thời chi phí tăng nhanh. Ngành vẫn tăng mật độ bằng cấu trúc ba chiều và cách ghép, nên câu hỏi thực tế là chi phí chứ không chỉ là vật lý.

Định luật Moore chậm lại ảnh hưởng gì tới người dùng?

Máy tính và điện thoại mới không còn tự nhanh gấp đôi sau vài năm như trước. Cải thiện hiệu năng ngày càng đến từ phần cứng chuyên dụng và phần mềm tối ưu, nên thiết bị mạnh hơn rõ ở một số việc như xử lý ảnh, trí tuệ nhân tạo nhưng không đều ở mọi việc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138