ChuyenSau.comChuyên Sâu
Y sinh và sức khoẻ cộng đồng

Đại dịch tiếp theo đến từ đâu: bệnh lây từ động vật và cách giám sát sớm

Phân tích nguy cơ đại dịch từ bệnh lây truyền giữa động vật và người: virus vượt rào loài ra sao, điểm nóng nằm ở đâu và các hệ thống giám sát sớm đang làm gì.

A veterinary field team in protective suits collecting swabs from caged ducks at a rural poultry farm in the Mekong Delta, overcast morning, faces covered, wide shot

Phần lớn các bệnh truyền nhiễm mới nổi ở người trong vài chục năm qua có nguồn gốc từ động vật, nên câu hỏi “đại dịch tiếp theo đến từ đâu” thường được trả lời bằng một chỗ cụ thể: nơi con người, vật nuôi và động vật hoang dã tiếp xúc ngày càng gần nhau. Không ai dự đoán được chính xác virus nào sẽ gây đại dịch tới, nhưng giới khoa học khá thống nhất về những điều kiện làm tăng nguy cơ và về việc phát hiện sớm quan trọng hơn mọi phản ứng muộn.

Bài này phân tích cơ chế một mầm bệnh vượt rào loài, những “điểm nóng” được nhiều nghiên cứu chỉ ra, các hệ thống giám sát đang được xây dựng và những tranh luận còn mở, kể cả việc dự đoán đại dịch có thật sự khả thi hay không. Câu hỏi về nguồn gốc của một đại dịch cụ thể gần đây vẫn đang được điều tra và tranh luận; bài này không đưa kết luận về vấn đề đó mà tập trung vào các nguyên lý chung.

Vượt rào loài: chuyện hiếm nhưng không ngẫu nhiên

Mỗi loài động vật mang trong mình rất nhiều loại virus và vi khuẩn, đa số không gây hại cho người. Để một mầm bệnh từ động vật trở thành bệnh ở người, nó phải vượt qua nhiều lớp rào: tiếp xúc được với người, xâm nhập được tế bào người, nhân lên được, và quan trọng nhất là lây được từ người sang người. Phần lớn các lần “tràn sang” dừng ở một vài ca lẻ tẻ vì mầm bệnh không lây tiếp được giữa người.

Đại dịch xảy ra khi một mầm bệnh vượt hết các lớp rào và lây hiệu quả trong cộng đồng người. Virus ARN như cúm, virus corona có tốc độ đột biến cao nên có nhiều “cơ hội thử” để thích nghi với vật chủ mới. Virus cúm còn có thể trao đổi đoạn gen khi hai chủng cùng nhiễm một con vật, tạo ra chủng mới. Lợn từ lâu được xem là “ống trộn” tiềm năng vì có thể nhiễm cả cúm gia cầm lẫn cúm người.

Vì vậy, các nhà khoa học nói nguy cơ đại dịch tỷ lệ thuận với số lần tiếp xúc giữa người và động vật mang mầm bệnh. Mỗi lần tiếp xúc như một lần tung xúc xắc: phần lớn không có gì xảy ra, nhưng càng tung nhiều thì càng có khả năng ra kết quả xấu.

Những điểm nóng được nhiều nghiên cứu chỉ ra

Phá rừng và mở rộng đất canh tác. Khi rừng bị chia cắt, con người và vật nuôi tiếp xúc nhiều hơn với dơi, gặm nhấm, linh trưởng hoang dã, những nhóm động vật được ghi nhận mang nhiều virus có khả năng lây sang người. Các nghiên cứu sinh thái cho thấy vùng ranh giới giữa rừng và khu dân cư thường là nơi bệnh mới xuất hiện.

Chăn nuôi mật độ cao. Hàng nghìn con gia cầm hoặc lợn trong một chuồng, nếu an toàn sinh học kém, là môi trường cho virus nhân lên và biến đổi. Các đợt cúm gia cầm độc lực cao từng gây thiệt hại lớn ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, và ghi nhận một số ca lây sang người.

Buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã. Khi nhiều loài hoang dã từ các vùng khác nhau bị nhốt chung, giết mổ tại chỗ, mầm bệnh có cơ hội trộn lẫn và tiếp xúc trực tiếp với người. Nhiều nước đã siết chặt hoạt động này sau các đại dịch gần đây.

Đô thị hoá và giao thông toàn cầu. Một ca bệnh ở vùng xa trước đây có thể dừng lại tại chỗ. Ngày nay, người bệnh có thể có mặt ở thành phố lớn hoặc bên kia địa cầu trong một ngày, khiến khoảng thời gian để phát hiện và khoanh vùng ngắn đi nhiều.

Tiếp cận Một sức khoẻ: không tách người khỏi động vật và môi trường

Tiếp cận Một sức khoẻ (One Health) xuất phát từ thực tế là sức khoẻ con người, động vật và hệ sinh thái gắn chặt với nhau. Bốn tổ chức quốc tế là WHO, FAO, Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc đã lập liên minh và công bố kế hoạch hành động chung về Một sức khoẻ. Ý tưởng đơn giản nhưng thực hiện khó: ngành y tế, ngành thú y, ngành lâm nghiệp và môi trường phải chia sẻ dữ liệu và cùng hành động.

Ở cấp quốc gia, khó khăn thường nằm ở chỗ mỗi ngành có hệ thống báo cáo, ngân sách và ưu tiên riêng. Một con gà chết bất thường ở xã thuộc ngành thú y, một ca viêm phổi nặng không rõ nguyên nhân ở bệnh viện thuộc ngành y tế; nếu hai thông tin này không gặp nhau kịp thời thì tín hiệu sớm bị bỏ lỡ.

Việt Nam là một trong những nước sớm có kinh nghiệm với tiếp cận này, từ thời ứng phó cúm gia cầm những năm 2000, và đã có các kế hoạch, đối tác về Một sức khoẻ giữa ngành y tế và nông nghiệp. Câu hỏi còn lại là duy trì được hệ thống khi không có dịch, lúc ngân sách và sự chú ý thường giảm đi.

Giám sát sớm: những công cụ đang được dùng

Phát hiện sớm là yếu tố quyết định giữa một ổ dịch nhỏ được khoanh lại và một đại dịch. Các công cụ chính hiện nay gồm:

  • Giám sát dựa trên sự kiện: thu thập tín hiệu bất thường từ nhiều nguồn như báo cáo của cơ sở y tế, tin tức địa phương, cộng đồng, để phát hiện cụm ca bệnh lạ trước khi có chẩn đoán chính thức.
  • Giám sát trọng điểm: một số bệnh viện được chọn làm điểm lấy mẫu định kỳ từ người bệnh viêm phổi nặng, sốt không rõ nguyên nhân, để xác định tác nhân và phát hiện chủng mới.
  • Giám sát ở động vật: lấy mẫu định kỳ ở chợ gia cầm, trang trại, đàn chim hoang dã di cư để theo dõi các chủng cúm và mầm bệnh khác.
  • Giải trình tự gen: đọc toàn bộ hệ gen của mầm bệnh giúp nhận ra chủng mới, theo dõi đường lây và biến đổi gần như theo thời gian thực. Đại dịch gần đây đã thúc nhiều nước, kể cả Việt Nam, nâng năng lực này.
  • Giám sát nước thải: phân tích nước thải đô thị để phát hiện mầm bệnh lưu hành trong cộng đồng, kể cả ở người không có triệu chứng.
  • Điều lệ Y tế Quốc tế: khung pháp lý của WHO yêu cầu các nước báo cáo sự kiện y tế công cộng có thể lan ra quốc tế; hiệu quả phụ thuộc vào việc các nước báo cáo kịp thời và minh bạch.

Mỗi công cụ có điểm mù riêng. Giám sát ở động vật hoang dã tốn kém và khó duy trì; giải trình tự gen đòi hỏi phòng thí nghiệm và chuyên gia; báo cáo quốc tế phụ thuộc vào thiện chí. Vì vậy các hệ thống mạnh thường kết hợp nhiều lớp.

Tranh luận còn mở: dự đoán hay chuẩn bị

Có nên đi săn virus không? Một số dự án lớn từng lấy mẫu rộng ở động vật hoang dã để lập danh mục virus có khả năng lây sang người, với hy vọng dự đoán được đại dịch. Phía phản biện cho rằng số virus quá nhiều, khả năng dự đoán con nào sẽ gây đại dịch rất thấp, và việc thu thập, nuôi cấy virus lạ có thể tạo rủi ro an toàn sinh học. Nhiều chuyên gia nghiêng về đầu tư cho giám sát ở người và năng lực ứng phó nhanh.

Nghiên cứu tăng chức năng. Các thí nghiệm làm virus lây mạnh hơn trong phòng thí nghiệm để hiểu cơ chế từng gây tranh cãi lớn. Ủng hộ cho rằng chúng giúp chuẩn bị vắc xin, phản đối lo ngại rò rỉ. Nhiều nước đang siết quy định giám sát loại nghiên cứu này.

Chia sẻ mẫu và lợi ích. Các nước có mầm bệnh mới muốn được bảo đảm tiếp cận vắc xin, thuốc phát triển từ mẫu họ chia sẻ. Đây là một trong những điểm được bàn kỹ trong các đàm phán quốc tế về phòng ngừa và ứng phó đại dịch dưới sự điều phối của WHO.

Ai chi trả khi không có dịch. Chuẩn bị cho đại dịch giống mua bảo hiểm: tốn tiền mỗi năm cho một điều có thể không xảy ra. Kinh nghiệm cho thấy ngân sách thường tăng mạnh sau dịch rồi giảm dần, để lại khoảng trống khi dịch tiếp theo tới.

Việt Nam trong bức tranh chung và nguồn để đọc thêm

Việt Nam có nhiều yếu tố khiến bài toán bệnh lây từ động vật đáng quan tâm: chăn nuôi gia cầm, lợn quy mô hộ còn phổ biến, chợ gia cầm sống, đa dạng sinh học cao với nhiều loài dơi, gặm nhấm, và nằm trên đường bay của chim di cư. Đồng thời, kinh nghiệm ứng phó các dịch trước đây đã giúp xây dựng mạng lưới giám sát và phòng thí nghiệm có năng lực. Bài học lặp lại ở nhiều nước là sự minh bạch và tốc độ báo cáo ban đầu quyết định rất nhiều.

Ở cấp cá nhân, những việc có ích là: không giết mổ, tiêu thụ gia cầm ốm chết; báo cho thú y khi thấy vật nuôi chết bất thường; không buôn bán, tiêu thụ động vật hoang dã; tiêm phòng cho vật nuôi theo hướng dẫn của thú y. Người có sốt, ho, khó thở sau khi tiếp xúc với gia cầm ốm chết nên đi khám ngay và kể rõ việc tiếp xúc cho nhân viên y tế.

Nguồn để đọc thêm theo tên: Kế hoạch hành động chung về Một sức khoẻ của liên minh bốn tổ chức WHO, FAO, WOAH và UNEP; Điều lệ Y tế Quốc tế năm 2005 của WHO; báo cáo về đa dạng sinh học và đại dịch của Diễn đàn Liên chính phủ về Đa dạng sinh học và Dịch vụ hệ sinh thái (IPBES) năm 2020; thông tin về các đợt cúm gia cầm của Cục Chăn nuôi và Thú y; tài liệu đối tác Một sức khoẻ của Việt Nam do ngành y tế và nông nghiệp phối hợp công bố.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhiều bệnh mới đến từ động vật?

Động vật mang rất nhiều loại virus và vi khuẩn. Khi con người tiếp xúc gần với động vật hoang dã và vật nuôi, một số mầm bệnh có cơ hội vượt rào loài. Số lần tiếp xúc càng nhiều thì khả năng xuất hiện mầm bệnh mới lây được giữa người càng cao.

Có dự đoán được đại dịch tiếp theo không?

Không dự đoán được chính xác virus nào và khi nào. Khoa học chỉ ra được các điều kiện làm tăng nguy cơ và các nhóm mầm bệnh đáng theo dõi. Vì vậy nhiều chuyên gia ưu tiên phát hiện sớm và năng lực ứng phó nhanh hơn là cố đoán trước.

Một sức khoẻ nghĩa là gì?

Là cách tiếp cận coi sức khoẻ con người, động vật và môi trường gắn với nhau, đòi hỏi ngành y tế, thú y và môi trường chia sẻ dữ liệu và cùng hành động. Bốn tổ chức WHO, FAO, WOAH và UNEP đã có kế hoạch hành động chung về tiếp cận này.

Giải trình tự gen giúp gì trong giám sát dịch?

Đọc hệ gen mầm bệnh giúp nhận ra chủng mới, so sánh các ca bệnh để biết chúng có liên quan nhau không, và theo dõi virus biến đổi ra sao. Thông tin này giúp cơ quan y tế khoanh vùng ổ dịch và cập nhật vắc xin, xét nghiệm.

Người dân nên làm gì khi thấy gia cầm chết bất thường?

Không giết mổ, không ăn, không bán gia cầm ốm chết, báo ngay cho thú y hoặc chính quyền địa phương. Nếu đã tiếp xúc và sau đó bị sốt, ho, khó thở thì cần đi khám ngay và kể rõ việc tiếp xúc cho nhân viên y tế.

Nghiên cứu tăng chức năng là gì và vì sao gây tranh cãi?

Đó là thí nghiệm làm mầm bệnh thay đổi đặc tính, như lây mạnh hơn, để hiểu cơ chế. Bên ủng hộ cho rằng nó giúp chuẩn bị vắc xin, bên phản đối lo ngại rủi ro rò rỉ. Nhiều nước đang siết quy định giám sát loại nghiên cứu này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138