Buôn bán động vật hoang dã gây hại theo hai đường: nó rút cạn quần thể loài khỏi rừng nhanh hơn khả năng sinh sản, và nó dồn những loài vốn không bao giờ gặp nhau vào cùng lồng, cùng chợ, cùng xe chở, tạo điều kiện cho mầm bệnh nhảy từ động vật sang người. Đường thứ nhất đã có bằng chứng rõ qua sự suy giảm của tê tê, tê giác, rùa và nhiều loài chim; đường thứ hai có những ví dụ được xác nhận như dịch SARS năm 2003, dù không phải đợt dịch nào cũng truy được nguồn gốc chắc chắn.
Bài này phân tích chuỗi buôn bán như một hệ thống: nguồn cung từ rừng, các trạm trung chuyển, thị trường tiêu thụ, và những điểm trong chuỗi đó mà rủi ro sinh thái và dịch bệnh tập trung. Bài cũng trình bày các luận điểm về chính sách, từ cấm hoàn toàn tới quản lý buôn bán hợp pháp có kiểm soát.
Một chuỗi cung ứng có nhiều tầng
Buôn bán động vật hoang dã không phải một thị trường duy nhất. Nó gồm buôn bán hợp pháp có giấy phép theo Công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, thường gọi là CITES; buôn bán động vật nuôi sinh sản từ trại; buôn bán nội địa nhỏ lẻ ở chợ quê và quán ăn; và buôn lậu xuyên quốc gia các sản phẩm giá trị cao như ngà voi, sừng tê giác, vảy tê tê. Mỗi tầng có quy mô, động cơ và rủi ro khác nhau.
Ở phía cung, người đặt bẫy thường là người dân địa phương nghèo, nhận phần rất nhỏ trong giá trị cuối cùng. Ở giữa là thương lái, người vận chuyển, đôi khi là đường dây có tổ chức tận dụng các tuyến vận tải hàng hoá thông thường. Ở phía cầu là người mua vì niềm tin chữa bệnh, vì món ăn được coi là sang, vì nuôi làm cảnh, hoặc vì đồ trang trí thể hiện địa vị.
Vì chuỗi có nhiều tầng, biện pháp ở một tầng thường đẩy hoạt động sang tầng khác. Siết kiểm soát ở cửa khẩu có thể làm hàng chuyển sang đường biển; cấm bán ở chợ có thể đẩy giao dịch lên mạng xã hội. Các tổ chức bảo tồn vì thế nhấn mạnh phải tác động đồng thời cả cung, trung chuyển và cầu.
Hệ quả sinh thái: không chỉ là mất một loài
Rừng rỗng. Khi thú lớn, chim mặt đất, linh trưởng bị bẫy dần, khu rừng vẫn xanh trên ảnh vệ tinh nhưng mất đi những loài phát tán hạt, ăn côn trùng, kiểm soát loài gặm nhấm. Về lâu dài, thành phần cây rừng có thể thay đổi vì những cây có hạt to cần động vật lớn mang đi không còn tái sinh xa gốc mẹ.
Bắt không chọn lọc. Bẫy dây không phân biệt loài mục tiêu với loài khác. Một con sao la, một con báo hay một con gấu có thể chết trong bẫy đặt để bắt lợn rừng. Với loài có quần thể rất nhỏ, mỗi cá thể mất đi là một đòn lớn.
Loài xâm hại. Động vật nhập để làm cảnh hoặc nuôi rồi bị thả ra có thể thành loài xâm hại. Rùa tai đỏ và ốc bươu vàng là những ví dụ quen thuộc ở Việt Nam về loài ngoại lai gây hại khi thoát ra môi trường tự nhiên.
Mất nguồn gen và chức năng. Buôn bán thường nhắm vào cá thể to nhất, đẹp nhất, sừng dài nhất, làm suy giảm những đặc điểm di truyền nhất định trong quần thể còn lại.
Cơ chế mầm bệnh nhảy sang người
Phần lớn các bệnh truyền nhiễm mới nổi ở người có nguồn gốc từ động vật, và phần lớn trong số đó từ động vật hoang dã. Để một mầm bệnh nhảy loài, cần một chuỗi điều kiện: động vật mang mầm bệnh, mầm bệnh được thải ra với lượng đủ lớn, con người tiếp xúc gần và lặp đi lặp lại, và mầm bệnh có khả năng bám vào tế bào người. Mỗi điều kiện riêng lẻ không hiếm, nhưng xảy ra đồng thời thì hiếm.
Chuỗi buôn bán làm tăng xác suất ở nhiều khâu cùng lúc. Động vật bị bắt, nhốt chật, vận chuyển dài ngày bị stress, hệ miễn dịch suy yếu, thải mầm bệnh nhiều hơn. Nhiều loài từ nhiều vùng bị nhốt sát nhau, mầm bệnh có cơ hội lây qua loài trung gian và biến đổi. Người bắt, người vận chuyển, người giết mổ tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể.
Dịch SARS năm 2002–2003 là ví dụ được nghiên cứu kỹ: virus được tìm thấy ở cầy vòi hương bán tại chợ động vật sống, và các nghiên cứu sau đó chỉ ra dơi là ổ chứa tự nhiên. Với đại dịch COVID-19, nguồn gốc vẫn còn là đề tài tranh luận khoa học chưa ngã ngũ; một số giả thuyết liên quan tới chợ động vật sống, trong khi những giả thuyết khác vẫn được xem xét. Bài này không đưa ra kết luận về câu hỏi đó.
Vì sao rủi ro tập trung ở chợ động vật sống
Các nhà dịch tễ học thường mô tả chợ động vật sống như một "điểm khuếch đại": nơi hội tụ của nhiều loài, mật độ cao, vệ sinh kém, giết mổ tại chỗ và đông người qua lại. Tại đây, một mầm bệnh vừa nhảy từ ổ chứa sang loài trung gian có thể lây qua nhiều cá thể, tăng số lượng và tăng cơ hội gặp người.
Điều này không có nghĩa mọi chợ bán gia cầm sống đều nguy hiểm như nhau. Rủi ro phụ thuộc vào thành phần loài, nguồn gốc động vật, điều kiện nhốt giữ và vệ sinh. Chợ bán gia cầm nuôi có kiểm dịch khác với chợ bày bán lẫn lộn thú rừng bắt từ tự nhiên. Một số nhà khoa học cảnh báo rằng cấm chợ toàn bộ mà không có kênh thay thế có thể đẩy buôn bán vào bóng tối, khó giám sát hơn.
Khái niệm "Một sức khoẻ" được nhiều tổ chức quốc tế đề xuất để xử lý vấn đề này: coi sức khoẻ con người, động vật và hệ sinh thái là một hệ thống, phối hợp giám sát dịch bệnh giữa ngành y tế, thú y và môi trường. Việc phát hiện sớm một ổ dịch ở động vật rẻ hơn rất nhiều so với đối phó khi dịch đã lan trong người.
Chính sách: cấm, quản lý hay giảm cầu
Việt Nam là thành viên CITES từ năm 1994 và có hệ thống pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã, trong đó Bộ luật Hình sự có điều khoản riêng về vi phạm quy định quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Năm 2020, Thủ tướng ban hành chỉ thị về các giải pháp cấp bách quản lý động vật hoang dã, tạm dừng nhập khẩu và siết buôn bán. Người cần thông tin pháp lý cụ thể nên tra văn bản hiện hành, vì danh mục loài và mức xử lý được cập nhật định kỳ.
Trong giới nghiên cứu, tranh luận xoay quanh ba hướng. Hướng thứ nhất ủng hộ cấm toàn diện buôn bán động vật hoang dã sống để làm thực phẩm, lập luận rằng rủi ro dịch bệnh quá lớn so với lợi ích kinh tế. Hướng thứ hai cho rằng buôn bán hợp pháp, có truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch, có thể giảm áp lực lên quần thể hoang dã và tạo sinh kế, miễn là quản lý chặt. Hướng thứ ba nhấn mạnh giảm cầu: thay đổi niềm tin về tác dụng chữa bệnh, thay đổi chuẩn mực xã hội về món ăn hay quà biếu.
Bằng chứng cho thấy không hướng nào đủ một mình. Trại nuôi hợp pháp đôi khi bị dùng để hợp thức hoá động vật bắt từ tự nhiên; cấm mà thiếu thực thi thì giá tăng, lợi nhuận buôn lậu tăng; chiến dịch giảm cầu cần thời gian dài và khó đo hiệu quả. Kết hợp thực thi pháp luật, hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng gần rừng và giảm cầu là cách tiếp cận được nhiều tổ chức khuyến nghị.
Đo quy mô buôn bán: vì sao số liệu thu giữ dễ gây hiểu lầm
Phần lớn hiểu biết về buôn lậu động vật hoang dã đến từ các vụ thu giữ: bao nhiêu tấn vảy tê tê, bao nhiêu kilogam ngà voi bị bắt ở cảng, sân bay, cửa khẩu. Số liệu này hữu ích để nhận ra tuyến đường và mặt hàng, nhưng phải đọc cẩn thận. Số vụ thu giữ tăng có thể vì buôn lậu tăng, cũng có thể vì lực lượng chức năng làm tốt hơn, hoặc vì một vài vụ rất lớn rơi vào cùng một năm.
Các nhà phân tích thường nói số bị bắt chỉ là phần nổi, nhưng không ai biết chắc phần chìm lớn tới đâu. Vì vậy, để đánh giá xu hướng thật, họ kết hợp nhiều nguồn: giá trên thị trường chợ đen, khảo sát quần thể ngoài thực địa, khảo sát người tiêu dùng, theo dõi rao bán trên mạng. Khi giá một mặt hàng tăng mạnh trong khi quần thể ngoài tự nhiên tiếp tục giảm, đó là dấu hiệu nguồn cung đang cạn chứ không phải buôn bán giảm.
Với Việt Nam, các báo cáo quốc tế nhiều năm qua nhắc tới vai trò vừa là điểm trung chuyển vừa là thị trường tiêu thụ đối với một số mặt hàng. Các cơ quan chức năng đã có nhiều vụ thu giữ lớn và xét xử các đường dây. Người đọc nên tránh suy diễn từ một con số đơn lẻ, và tìm các báo cáo phân tích nhiều năm, nêu rõ phương pháp.
Nguồn để đọc thêm
Ban thư ký CITES công bố các phụ lục danh mục loài và báo cáo thực thi của các nước thành viên. Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma tuý và Tội phạm có Báo cáo Tội phạm Động vật Hoang dã Thế giới, phân tích các tuyến buôn lậu và mặt hàng chính. Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Thú y Thế giới, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp cùng Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc có các tài liệu chung về tiếp cận Một sức khoẻ và giảm rủi ro dịch bệnh từ chợ động vật sống.
Diễn đàn liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái có báo cáo chuyên đề năm 2020 về đa dạng sinh học và đại dịch, cùng đánh giá về sử dụng bền vững các loài hoang dã năm 2022. Ở trong nước, nên tra Luật Đa dạng sinh học, Luật Lâm nghiệp, Bộ luật Hình sự và các nghị định hướng dẫn ở phiên bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Buôn bán động vật hoang dã ảnh hưởng tới hệ sinh thái như thế nào?
Nó làm suy giảm quần thể nhanh hơn khả năng sinh sản, tạo ra rừng rỗng mất chức năng phát tán hạt và kiểm soát sâu hại, giết hại cả loài không phải mục tiêu qua bẫy dây, và đưa loài ngoại lai vào môi trường mới.
Vì sao buôn bán động vật hoang dã làm tăng nguy cơ dịch bệnh?
Động vật bị nhốt chật và vận chuyển dài ngày thải mầm bệnh nhiều hơn, nhiều loài bị dồn sát nhau tạo cơ hội lây qua loài trung gian, và người bắt, giết mổ tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể.
Dịch SARS có liên quan tới động vật hoang dã không?
Có, virus SARS được tìm thấy ở cầy vòi hương bán tại chợ động vật sống, và các nghiên cứu sau đó cho thấy dơi là ổ chứa tự nhiên. Đây là một trong những ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất về bệnh lây từ động vật qua chuỗi buôn bán.
Rừng rỗng là gì?
Đó là khu rừng vẫn còn cây và trông nguyên vẹn từ trên cao, nhưng thú lớn và chim đã bị săn bắt gần hết. Rừng như vậy mất dần các chức năng sinh thái như phát tán hạt, về lâu dài thành phần cây cũng thay đổi.
Nuôi động vật hoang dã trong trại có giúp bảo tồn không?
Có trường hợp giảm áp lực lên quần thể tự nhiên, nhưng cũng có trường hợp trại bị dùng để hợp thức hoá động vật bắt từ rừng. Hiệu quả phụ thuộc vào truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch và thực thi pháp luật chặt chẽ.
Một sức khoẻ là gì?
Đây là cách tiếp cận coi sức khoẻ con người, động vật và môi trường là một hệ thống liên kết, phối hợp giám sát giữa ngành y tế, thú y và môi trường. Mục tiêu là phát hiện sớm mầm bệnh ở động vật trước khi lan sang người.