Một loại thuốc mới thường phải đi qua nhiều năm nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, trên động vật rồi qua ba giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người với số người tham gia tăng dần, trước khi cơ quan quản lý xem xét cho lưu hành; sau khi lưu hành vẫn tiếp tục được theo dõi. Phần lớn ứng viên thuốc dừng lại giữa đường vì không hiệu quả hơn cách hiện có hoặc không đủ an toàn. Quy trình dài và tốn kém này tồn tại vì lịch sử y học có quá nhiều bài học đắt giá về những thứ “trông có vẻ hiệu quả”.
Bài này giải thích từng giai đoạn, vì sao cần nhóm đối chứng, phân nhóm ngẫu nhiên và làm mù, các nguyên tắc đạo đức bảo vệ người tham gia, những tranh luận hiện nay như rút ngắn quy trình hay đa dạng người tham gia, và cách đọc tin “thuốc mới” cho tỉnh táo. Bài không khuyên ai tham gia hay không tham gia một nghiên cứu cụ thể; quyết định đó cần được trao đổi với bác sĩ điều trị.
Trước khi tới người: tiền lâm sàng
Mọi thứ bắt đầu bằng một giả thuyết: một phân tử có thể chặn một protein gây bệnh, một kháng thể có thể nhận ra tế bào ung thư, một vắc xin có thể dạy hệ miễn dịch nhận ra virus. Các nhà khoa học sàng lọc hàng nghìn ứng viên trong ống nghiệm, trên tế bào nuôi cấy, chọn ra một số ít có triển vọng.
Tiếp theo là nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật để đánh giá độc tính, cách thuốc được hấp thu, phân bố, chuyển hoá và thải trừ, và ước tính khoảng liều có thể an toàn ở người. Những nghiên cứu này phải tuân theo chuẩn thực hành phòng thí nghiệm tốt và các quy định về phúc lợi động vật. Nhiều nước đang khuyến khích dùng thêm mô hình thay thế như mô cơ quan nuôi cấy, mô phỏng máy tính để giảm thử nghiệm trên động vật.
Kết quả tốt trên động vật không bảo đảm kết quả tốt trên người. Chuột có thể được chữa khỏi một bệnh theo cách không bao giờ lặp lại được ở người, vì sinh học khác nhau. Đây là một lý do lớn khiến rất nhiều thuốc thất bại khi chuyển sang thử nghiệm lâm sàng, và khiến người đọc nên thận trọng với tin kiểu “chữa khỏi ung thư trên chuột”.
Ba giai đoạn thử nghiệm trên người và giai đoạn sau lưu hành
Sau khi cơ quan quản lý và hội đồng đạo đức chấp thuận, thử nghiệm trên người thường đi theo các giai đoạn sau. Số người tham gia dưới đây là mức thường gặp để hình dung, mỗi nghiên cứu cụ thể có thể khác.
| Giai đoạn | Câu hỏi chính | Người tham gia thường gặp |
|---|---|---|
| Giai đoạn 1 | Thuốc có an toàn không, liều nào dung nạp được, cơ thể xử lý thuốc ra sao | Vài chục người, thường là người khoẻ mạnh; với thuốc ung thư thường là người bệnh |
| Giai đoạn 2 | Thuốc có dấu hiệu hiệu quả không, liều nào phù hợp, tác dụng phụ thường gặp | Vài chục tới vài trăm người bệnh |
| Giai đoạn 3 | Thuốc có hiệu quả hơn hoặc không kém cách điều trị hiện có không, an toàn ở quy mô lớn | Hàng trăm tới hàng nghìn người, thường ở nhiều nước |
| Giai đoạn 4 | Tác dụng phụ hiếm, hiệu quả trong thực tế rộng rãi, dùng lâu dài | Người dùng thuốc sau khi lưu hành |
Giai đoạn 3 thường tốn kém nhất và là căn cứ chính để cơ quan quản lý quyết định. Giai đoạn 4 tồn tại vì một tác dụng phụ xảy ra với một người trong vài chục nghìn người khó lộ ra trong thử nghiệm vài nghìn người; chỉ khi thuốc được dùng rộng, hệ thống cảnh giác dược mới phát hiện được. Đã có những thuốc bị rút khỏi thị trường nhiều năm sau khi lưu hành vì tín hiệu như vậy.
Vì sao cần đối chứng, ngẫu nhiên và làm mù
Nhóm đối chứng. Nhiều bệnh tự khỏi hoặc dao động theo thời gian. Nếu chỉ cho thuốc rồi thấy người bệnh đỡ, không biết được là nhờ thuốc hay bệnh tự đỡ. Nhóm đối chứng nhận giả dược hoặc điều trị chuẩn hiện có cho phép so sánh. Khi đã có cách điều trị hiệu quả, đạo đức yêu cầu nhóm đối chứng nhận điều trị chuẩn, không phải giả dược.
Phân nhóm ngẫu nhiên. Nếu bác sĩ tự chọn ai dùng thuốc mới, họ có thể vô tình chọn người khoẻ hơn, khiến thuốc trông hiệu quả hơn thực tế. Phân nhóm ngẫu nhiên làm hai nhóm giống nhau về mọi mặt, kể cả những yếu tố chưa biết, nên khác biệt về kết quả có thể quy cho thuốc.
Làm mù. Khi người tham gia biết mình dùng thuốc mới, kỳ vọng có thể làm họ cảm thấy đỡ hơn, hiện tượng gọi là hiệu ứng giả dược. Khi bác sĩ đánh giá biết ai dùng thuốc gì, họ có thể đánh giá thiên lệch. Thử nghiệm mù đôi giấu thông tin này với cả hai phía cho tới khi kết thúc.
Đăng ký trước và kết cục định trước. Thử nghiệm nghiêm túc phải đăng ký công khai trước khi bắt đầu, ghi rõ sẽ đo kết cục gì. Điều này ngăn việc đo nhiều thứ rồi chỉ báo cáo cái nào ra kết quả đẹp, và giúp phát hiện những thử nghiệm có kết quả không thuận lợi bị giấu đi.
Đạo đức: bảo vệ người tham gia
Các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh ra đời từ những vi phạm nghiêm trọng trong lịch sử. Bộ luật Nuremberg sau Thế chiến thứ hai và Tuyên bố Helsinki của Hiệp hội Y khoa Thế giới, được cập nhật nhiều lần, đặt nền tảng: người tham gia phải được thông tin đầy đủ và tự nguyện đồng ý, được rút lui bất cứ lúc nào mà không bị thiệt thòi trong chăm sóc, lợi ích của khoa học không được đặt trên an toàn của từng người.
Mỗi thử nghiệm phải được hội đồng đạo đức độc lập xem xét trước khi tiến hành và giám sát trong quá trình. Nghiên cứu phải tuân theo chuẩn thực hành lâm sàng tốt (GCP). Thử nghiệm lớn thường có một hội đồng giám sát dữ liệu và an toàn độc lập, được xem dữ liệu giữa chừng và có thể đề nghị dừng sớm nếu thuốc gây hại rõ, hoặc hiệu quả rõ tới mức tiếp tục cho nhóm đối chứng dùng giả dược là không đạo đức.
Tại Việt Nam, thử nghiệm lâm sàng thuốc chịu sự quản lý của Bộ Y tế, với hội đồng đạo đức cấp quốc gia và cấp cơ sở; quy định cụ thể về thủ tục, điều kiện cơ sở nghiên cứu cần tra văn bản hiện hành. Người được mời tham gia có quyền hỏi kỹ mục đích, rủi ro, lợi ích, ai chi trả khi có biến cố, dữ liệu cá nhân được bảo vệ ra sao, và nên trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi ký.
Tranh luận hiện nay
Nhanh hay chắc. Đại dịch gần đây cho thấy thử nghiệm có thể làm nhanh hơn nhiều khi các giai đoạn được chồng lên nhau, kinh phí sẵn sàng và người tham gia đông. Nhưng có những loại phê duyệt nhanh dựa trên chỉ số trung gian, như kích thước khối u co lại, sau đó không chứng minh được lợi ích về thời gian sống. Cân bằng giữa tiếp cận sớm và bằng chứng chắc là tranh luận thường trực.
Người tham gia chưa đại diện. Nhiều thử nghiệm lớn có ít phụ nữ, người cao tuổi, người có nhiều bệnh nền, hay người châu Á, châu Phi. Kết quả vì vậy có thể không áp dụng hoàn toàn cho những nhóm này. Các cơ quan quản lý đang yêu cầu kế hoạch đa dạng người tham gia rõ hơn.
Minh bạch dữ liệu. Có nhiều bằng chứng cho thấy thử nghiệm có kết quả tiêu cực ít được công bố hơn, làm bức tranh chung về thuốc trở nên lạc quan giả. Phong trào yêu cầu công bố mọi thử nghiệm và chia sẻ dữ liệu cấp cá nhân đã tạo ra nhiều thay đổi, nhưng chưa trọn vẹn.
Thử nghiệm phi tập trung. Người tham gia ở nhà, gửi dữ liệu qua thiết bị đeo, khám từ xa giúp giảm gánh nặng đi lại và tiếp cận người ở xa. Câu hỏi là chất lượng dữ liệu và an toàn có được bảo đảm như thử nghiệm tại bệnh viện hay không.
Đọc tin thuốc mới cho tỉnh táo và nguồn để đọc thêm
Khi đọc một tin về thuốc mới, có vài câu hỏi đơn giản giúp đánh giá: nghiên cứu làm trên tế bào, động vật hay người; nếu trên người thì đang ở giai đoạn nào, bao nhiêu người; có nhóm đối chứng, phân nhóm ngẫu nhiên không; kết cục đo là sống lâu hơn, sống khoẻ hơn hay chỉ là một chỉ số xét nghiệm; kết quả đã được bình duyệt và công bố chưa hay mới là thông cáo báo chí; và thuốc đã được cấp phép ở đâu, ở Việt Nam chưa.
Một thử nghiệm giai đoạn 1 hoặc 2 thành công mới là bước đầu; nhiều thuốc qua được giai đoạn 2 rồi thất bại ở giai đoạn 3. Người bệnh không nên ngừng điều trị đang có để theo một thuốc “mới” nghe qua tin tức hay quảng cáo. Nếu quan tâm tới việc tham gia một thử nghiệm phù hợp, hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa đang điều trị.
Nguồn để đọc thêm theo tên: Tuyên bố Helsinki của Hiệp hội Y khoa Thế giới; hướng dẫn thực hành lâm sàng tốt của Hội đồng Quốc tế về hài hoà các yêu cầu kỹ thuật đối với dược phẩm dùng cho người (ICH); Nền tảng đăng ký thử nghiệm lâm sàng quốc tế của WHO; tài liệu giải thích các giai đoạn thử nghiệm của FDA và Cơ quan Dược phẩm châu Âu; quy định về thử thuốc trên lâm sàng của Bộ Y tế Việt Nam (tra bản hiện hành); các tổng quan hệ thống của mạng lưới Cochrane để xem cách tổng hợp nhiều thử nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Một loại thuốc mới cần bao lâu để được lưu hành?
Thường mất nhiều năm, có khi trên mười năm, tính từ nghiên cứu ban đầu qua tiền lâm sàng và ba giai đoạn thử nghiệm trên người tới khi được cơ quan quản lý xem xét. Thời gian có thể rút ngắn trong tình huống khẩn cấp nhưng vẫn phải đủ dữ liệu an toàn.
Giả dược là gì và có đạo đức không khi cho người bệnh dùng?
Giả dược là chế phẩm giống thuốc nhưng không có hoạt chất, dùng để so sánh. Khi đã có điều trị hiệu quả, đạo đức yêu cầu nhóm đối chứng nhận điều trị chuẩn chứ không phải giả dược, và người tham gia phải được thông tin trước khi đồng ý.
Vì sao phần lớn thuốc thất bại trong thử nghiệm?
Nhiều thuốc hiệu quả trên tế bào hoặc động vật nhưng không hiệu quả ở người, hoặc không hơn cách điều trị hiện có, hoặc gây tác dụng phụ không chấp nhận được. Giai đoạn 3 với quy mô lớn thường làm lộ ra những vấn đề mà nghiên cứu nhỏ trước đó không thấy.
Người tham gia thử nghiệm lâm sàng có quyền gì?
Người tham gia có quyền được thông tin đầy đủ về mục đích, rủi ro, lợi ích, tự nguyện đồng ý, rút lui bất cứ lúc nào mà không bị thiệt thòi trong chăm sóc, và được bảo vệ dữ liệu cá nhân. Quy định cụ thể tại Việt Nam cần tra văn bản hiện hành.
Thử nghiệm mù đôi là gì?
Là thử nghiệm mà cả người tham gia lẫn người đánh giá kết quả đều không biết ai dùng thuốc nào cho tới khi kết thúc. Cách này giảm ảnh hưởng của kỳ vọng và thiên lệch trong đánh giá, giúp kết quả phản ánh đúng tác dụng của thuốc.
Tin thuốc mới chữa khỏi bệnh trên chuột có đáng tin không?
Đó là kết quả ban đầu, chưa nói được gì chắc về hiệu quả trên người. Rất nhiều thuốc thành công trên động vật nhưng thất bại khi thử trên người. Người đọc nên chờ kết quả thử nghiệm lâm sàng có đối chứng và không thay đổi điều trị đang có.