Kháng thuốc kháng sinh không phải chuyện riêng của một người uống thuốc sai, mà là một vấn đề của cả hệ thống: mỗi lần kháng sinh được dùng không cần thiết ở người, trong chuồng trại hay trong bệnh viện, vi khuẩn mang gen kháng thuốc lại có thêm lợi thế để sống sót và lan đi. Hậu quả rơi vào cả những người chưa từng lạm dụng thuốc: một ca nhiễm trùng tiết niệu, viêm phổi hay nhiễm khuẩn sau mổ vốn dễ chữa có thể trở nên khó chữa, kéo dài và tốn kém hơn nhiều.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ lâu đã xếp kháng thuốc kháng sinh vào nhóm mối đe doạ hàng đầu với sức khoẻ toàn cầu. Bài này không bàn chuyện chọn thuốc nào cho bệnh nào, vì đó là việc của bác sĩ. Bài đi theo hướng khác: cơ chế khiến kháng thuốc thành vấn đề xã hội, ba nơi kháng thuốc được “nuôi” mạnh nhất, những bằng chứng đã khá chắc, những điểm còn tranh luận và vì sao Việt Nam cần quan tâm đặc biệt.
Cơ chế: chọn lọc tự nhiên diễn ra ngay trong cơ thể và môi trường
Vi khuẩn sinh sản rất nhanh, và trong một quần thể lớn luôn có vài cá thể mang đột biến hoặc mang gen giúp chúng chịu được kháng sinh. Khi thuốc được dùng, những con nhạy cảm chết trước, những con chịu được thuốc ở lại và chiếm chỗ. Đây là chọn lọc tự nhiên ở dạng rõ nhất mà khoa học quan sát được, diễn ra trong vài ngày chứ không phải hàng nghìn năm.
Điểm khiến kháng thuốc nguy hiểm ở cấp xã hội là vi khuẩn không chỉ truyền gen cho con cháu. Chúng còn trao đổi gen với nhau qua các mẩu ADN di động như plasmid, kể cả giữa các loài khác nhau. Một gen kháng thuốc xuất hiện ở vi khuẩn đường ruột của gia súc có thể, qua nhiều bước, đi vào vi khuẩn gây bệnh ở người. Vì thế, các nhà khoa học nói kháng thuốc là bài toán “Một sức khoẻ” (One Health), nối người, động vật và môi trường.
Cũng cần hiểu đúng một điều hay bị nói sai: không phải cơ thể người “nhờn thuốc”, mà là vi khuẩn kháng thuốc. Người khoẻ mạnh vẫn có thể mang trong ruột những chủng vi khuẩn kháng thuốc mà không hề có triệu chứng, rồi một ngày chủng đó gây bệnh khi sức đề kháng suy giảm. Đó là lý do một người chưa bao giờ tự ý uống kháng sinh vẫn có thể gặp ca nhiễm trùng khó chữa.
Nơi thứ nhất: dùng kháng sinh ở người ngoài cộng đồng
Dùng cho bệnh không do vi khuẩn. Phần lớn cảm lạnh, đau họng thông thường và cúm do virus gây ra. Kháng sinh không có tác dụng với virus, nhưng thói quen “uống vài viên cho nhanh khỏi” vẫn phổ biến ở nhiều nước có thu nhập trung bình, nơi người dân dễ mua thuốc. Mỗi đợt dùng như vậy không chữa được gì mà vẫn tạo áp lực chọn lọc lên vi khuẩn sẵn có trong cơ thể.
Mua thuốc không qua kê đơn. Ở Việt Nam, kháng sinh thuộc nhóm thuốc phải kê đơn theo quy định, nhưng việc bán lẻ không đơn đã được nhiều khảo sát trong nước và quốc tế ghi nhận trong nhiều năm. Đây là điểm yếu mang tính cấu trúc: người bán chịu áp lực giữ khách, người mua muốn khỏi nhanh và tiết kiệm chi phí đi khám.
Dừng thuốc, chia thuốc, để dành thuốc. Khi kháng sinh do bác sĩ chỉ định, việc tự bỏ giữa chừng, chia thuốc cho người nhà hay giữ lại dùng cho lần sau đều làm thuốc được dùng sai liều, sai bệnh. Lời khuyên chung của giới y tế là làm đúng theo chỉ định và hỏi lại bác sĩ hoặc dược sĩ nếu có thắc mắc, không tự quyết.
Thông điệp cũ cũng đang được xem lại. Câu “phải uống hết liều” từng là khẩu hiệu chuẩn. Một số chuyên gia gần đây cho rằng với một số bệnh, liệu trình ngắn hơn có thể đủ, và thời gian dùng nên do bác sĩ quyết theo từng trường hợp. Người dân không tự rút ngắn, nhưng nên biết đây là vùng đang được nghiên cứu, không phải chân lý cố định.
Nơi thứ hai: kháng sinh trong chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ sản
Trên phạm vi thế giới, lượng kháng sinh dùng cho động vật nuôi được nhiều tổ chức như FAO và Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) đánh giá là rất lớn, ở nhiều nước còn vượt lượng dùng cho người. Kháng sinh từng được trộn vào thức ăn với liều thấp để kích thích tăng trưởng, hoặc cho cả đàn uống để phòng bệnh khi điều kiện chuồng trại chật chội, vệ sinh kém.
Liều thấp kéo dài là môi trường lý tưởng để chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Vi khuẩn kháng thuốc từ trang trại có thể đi ra ngoài qua phân, nước thải, đất, người làm chuồng và thực phẩm chưa nấu chín. Nhiều nghiên cứu đã tìm thấy gen kháng thuốc giống nhau ở vật nuôi, người chăm sóc chúng và môi trường quanh trại, dù việc chứng minh chiều lây cụ thể trong từng trường hợp vẫn khó.
Liên minh châu Âu đã cấm dùng kháng sinh kích thích tăng trưởng từ giữa những năm 2000. Việt Nam cũng đã có lộ trình hạn chế và tiến tới cấm dùng kháng sinh với mục đích kích thích tăng trưởng trong thức ăn chăn nuôi; chi tiết thời hạn và danh mục cần tra văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thách thức lớn nằm ở khâu thực thi với hàng triệu hộ chăn nuôi nhỏ, nơi người nuôi tự mua thuốc thú y và tự quyết liều.
Thuỷ sản là mảng ít được nói tới hơn. Ao nuôi tôm, cá tra dùng thuốc trực tiếp vào nước, phần thừa đi thẳng ra sông, kênh. Việc các lô hàng xuất khẩu từng bị trả về vì tồn dư kháng sinh cho thấy áp lực thị trường đôi khi thúc thay đổi nhanh hơn quy định trong nước.
Nơi thứ ba: bệnh viện, điểm nóng của các chủng đa kháng
Bệnh viện tập trung đúng những điều kiện mà vi khuẩn kháng thuốc cần: nhiều người bệnh nặng, sức đề kháng yếu, nhiều thủ thuật xâm lấn như đặt ống thở, đặt ống thông, mổ, và lượng kháng sinh phổ rộng được dùng rất lớn. Khoa hồi sức tích cực là nơi các chủng đa kháng, thậm chí kháng gần hết các nhóm thuốc hiện có, được ghi nhận nhiều nhất.
Nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế làm người bệnh nằm viện lâu hơn, chi phí cao hơn và tăng nguy cơ tử vong. Biện pháp hiệu quả nhất lại rất bình thường: rửa tay đúng lúc, khử khuẩn dụng cụ, cách ly người mang chủng đa kháng, giảm số ngày lưu ống thông. WHO coi vệ sinh tay là một trong những can thiệp đơn giản mà hiệu quả nhất trong kiểm soát nhiễm khuẩn.
Bên cạnh đó là chương trình quản lý sử dụng kháng sinh trong bệnh viện: một nhóm gồm bác sĩ, dược sĩ lâm sàng, nhân viên vi sinh rà soát đơn kháng sinh, khuyến khích làm kháng sinh đồ trước khi dùng thuốc phổ rộng, xuống thang sang thuốc hẹp hơn khi có kết quả. Bộ Y tế đã có hướng dẫn về chương trình này; mức độ triển khai giữa bệnh viện tuyến trung ương và tuyến cơ sở vẫn chênh lệch đáng kể.
Bằng chứng đã khá chắc và những điểm còn tranh luận
Khá chắc: mức sử dụng kháng sinh trong một cộng đồng liên quan tới tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc ở cộng đồng đó; các can thiệp giảm kê đơn không cần thiết và tăng vệ sinh tay giúp giảm nhiễm khuẩn kháng thuốc trong bệnh viện. Đây là kết luận được nhiều tổng quan hệ thống ủng hộ.
Khá chắc: gen kháng thuốc có mặt rộng rãi trong môi trường, kể cả nước thải đô thị, sông hồ gần khu chăn nuôi và nhà máy sản xuất thuốc. Nước thải đang được nhiều nước dùng như một công cụ giám sát kháng thuốc ở cấp cộng đồng.
Còn tranh luận: tỷ lệ đóng góp thật sự của chăn nuôi vào kháng thuốc ở người. Có nghiên cứu cho thấy liên hệ rõ với một số chủng nhất định, có nghiên cứu cho thấy phần lớn kháng thuốc ở người đến từ chính việc dùng thuốc ở người. Câu trả lời có lẽ khác nhau theo từng loại vi khuẩn và từng nước.
Còn tranh luận: các con số dự báo số ca tử vong trong tương lai. Một báo cáo đánh giá do Chính phủ Anh đặt hàng năm 2016 đưa ra kịch bản rất bi quan và được trích dẫn rộng rãi; giới nghiên cứu nhìn nhận đây là kịch bản để cảnh báo, phụ thuộc nhiều giả định, không phải dự báo chính xác. Người đọc nên coi các con số kiểu này là cỡ độ lớn, không phải lời tiên tri.
Vì sao thuốc mới ra chậm và vì sao Việt Nam cần quan tâm
Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng phát triển kháng sinh mới là việc kém hấp dẫn về kinh doanh. Một kháng sinh mới tốt thường được giữ lại làm thuốc dự trữ, chỉ dùng khi thuốc cũ thất bại, nên bán được ít. Trong khi đó, thuốc điều trị bệnh mạn tính được dùng hằng ngày nhiều năm. Hệ quả là nhiều công ty lớn đã rút khỏi mảng này, và các nước đang thử những cơ chế mới như trả phí theo kiểu thuê bao cho kháng sinh mới, tách doanh thu khỏi số lượng bán.
Việt Nam có đủ các yếu tố khiến kháng thuốc thành vấn đề lớn: mật độ dân cư cao, chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ sản quy mô hộ nhỏ phổ biến, kháng sinh dễ mua, khí hậu nóng ẩm thuận lợi cho vi khuẩn. Nhiều nghiên cứu hợp tác giữa các bệnh viện lớn trong nước và đối tác quốc tế đã ghi nhận tỷ lệ kháng thuốc cao ở một số vi khuẩn gây bệnh thường gặp. Việt Nam đã có kế hoạch hành động quốc gia về phòng chống kháng thuốc theo khung của WHO.
Điểm đáng chú ý là kháng thuốc không có biên giới. Người đi lại, thực phẩm xuất nhập khẩu, chim di cư và dòng sông đều mang theo vi khuẩn. Một nước làm tốt mà nước láng giềng làm kém thì vấn đề vẫn quay lại. Đây là lý do kháng thuốc được bàn ở các diễn đàn y tế toàn cầu chứ không chỉ trong từng bộ ngành.
Người đọc làm được gì và nguồn để đọc thêm
Ở cấp cá nhân, việc có ích nhất không phức tạp: không tự mua kháng sinh khi chưa được bác sĩ khám, không đòi bác sĩ kê kháng sinh cho cảm cúm, làm đúng chỉ định khi được kê, tiêm phòng đầy đủ để giảm số ca nhiễm trùng ngay từ đầu, rửa tay và giữ vệ sinh thực phẩm. Nếu sốt cao kéo dài, khó thở, có vết thương sưng nóng lan rộng hay tiểu buốt kèm sốt, cần đi khám sớm để bác sĩ đánh giá, không tự xử lý bằng thuốc có sẵn trong nhà.
Ở cấp nghề nghiệp, người chăn nuôi có thể hỏi cán bộ thú y về chương trình chăn nuôi an toàn sinh học, người làm trong bệnh viện có thể tham gia nhóm quản lý kháng sinh. Ở cấp chính sách, các tranh luận đáng theo dõi là cơ chế khuyến khích phát triển thuốc mới, giám sát kháng thuốc qua nước thải và cách quản lý bán lẻ kháng sinh.
Để đọc thêm, có thể tìm các tài liệu sau theo tên: báo cáo của Hệ thống giám sát sử dụng và kháng thuốc kháng sinh toàn cầu (GLASS) thuộc WHO; tài liệu về tiếp cận Một sức khoẻ của liên minh bốn tổ chức WHO, FAO, WOAH và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc; kế hoạch hành động quốc gia về phòng chống kháng thuốc của Bộ Y tế; báo cáo đánh giá về kháng thuốc do Chính phủ Anh đặt hàng năm 2016; các nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet về gánh nặng kháng thuốc toàn cầu. Số liệu cụ thể nên đọc ở bản gốc và để ý năm công bố.
Câu hỏi thường gặp
Kháng thuốc kháng sinh có phải là cơ thể bị nhờn thuốc không?
Không. Thứ kháng thuốc là vi khuẩn chứ không phải cơ thể người. Vi khuẩn mang gen kháng thuốc sống sót khi gặp kháng sinh rồi sinh sôi và có thể lây sang người khác, kể cả người chưa từng dùng sai thuốc.
Vì sao uống kháng sinh khi bị cảm cúm lại có hại?
Phần lớn cảm cúm do virus, kháng sinh không diệt được virus nên không giúp khỏi bệnh nhanh hơn. Thuốc vẫn tác động lên vi khuẩn sẵn có trong cơ thể, tạo điều kiện cho các chủng kháng thuốc chiếm ưu thế, lại có thể gây tác dụng phụ.
Chăn nuôi ảnh hưởng thế nào tới kháng thuốc ở người?
Kháng sinh dùng trong chuồng trại chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc ở vật nuôi, rồi vi khuẩn và gen kháng thuốc đi ra môi trường qua phân, nước thải và thực phẩm. Mức đóng góp chính xác còn tranh luận, nhưng mối liên hệ đã được ghi nhận ở nhiều nghiên cứu.
Vì sao ít công ty làm kháng sinh mới?
Kháng sinh mới thường được để dành cho ca khó nên bán được ít, trong khi chi phí nghiên cứu rất lớn. Nhiều nước đang thử cơ chế trả phí cố định cho kháng sinh mới để tách doanh thu khỏi số lượng bán, khuyến khích công ty quay lại mảng này.
Khi nào cần đi khám thay vì dùng thuốc có sẵn trong nhà?
Khi sốt cao kéo dài, khó thở, đau ngực, vết thương sưng nóng lan nhanh, tiểu buốt kèm sốt hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền. Bác sĩ mới đánh giá được có cần kháng sinh hay không và dùng loại nào.
Nước thải giúp gì cho việc theo dõi kháng thuốc?
Nước thải đô thị gom vi khuẩn và gen kháng thuốc từ rất nhiều người, nên phân tích nước thải cho bức tranh chung của cả khu dân cư mà không cần xét nghiệm từng người. Nhiều nước đang thử dùng cách này như một lớp giám sát bổ sung.