Khoa học đã hiểu khá rõ những gì xảy ra trong não người mắc Alzheimer, như sự tích tụ mảng amyloid, đám rối protein tau và sự chết dần của tế bào thần kinh, nhưng vẫn chưa trả lời dứt khoát vì sao bệnh bắt đầu, vì sao người này mắc mà người kia không, và làm sao để chặn được nó. Thuốc mới nhắm vào amyloid đã được cấp phép ở một số nước từ năm 2023, nhưng hiệu quả khiêm tốn và rủi ro đi kèm khiến giới chuyên môn còn tranh luận.
Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất của sa sút trí tuệ, theo WHO. Khi dân số già đi nhanh như ở Việt Nam, đây không chỉ là chuyện y học mà còn là chuyện gia đình, lao động chăm sóc và tài chính xã hội. Bài này phân tích phần đã hiểu, phần còn tranh luận và điều xã hội cần chuẩn bị. Bài không dùng để tự đánh giá tình trạng của ai; người thấy bản thân hay người thân thay đổi trí nhớ, hành vi cần đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa.
Sa sút trí tuệ và Alzheimer: phân biệt cho đúng
Sa sút trí tuệ là tên gọi chung cho tình trạng suy giảm trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ và khả năng tự chăm sóc tới mức ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày. Alzheimer là một bệnh cụ thể, nguyên nhân thường gặp nhất của sa sút trí tuệ. Ngoài Alzheimer còn có sa sút trí tuệ do mạch máu, thể Lewy, thùy trán thái dương, và nhiều người có cùng lúc hơn một nguyên nhân.
Một hiểu lầm phổ biến là coi lẫn ở người già là chuyện tất yếu của tuổi tác. Quên tên người mới gặp hay chỗ để chìa khoá rồi nhớ ra là chuyện thường. Sa sút trí tuệ khác ở chỗ sự suy giảm tiến triển và làm mất dần khả năng tự lo việc quen thuộc: lạc đường ở khu phố quen, không còn quản lý được tiền, lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi, thay đổi tính cách rõ.
Một số tình trạng có thể gây triệu chứng giống sa sút trí tuệ nhưng xử lý được, như thiếu vitamin, rối loạn tuyến giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc. Đó là một lý do quan trọng để đi khám sớm thay vì tự kết luận. Khi người thân có thay đổi trí nhớ, hành vi kéo dài và nặng dần, gia đình nên đưa đi khám chuyên khoa để được đánh giá đầy đủ.
Điều đã hiểu: amyloid, tau và sự chết của tế bào thần kinh
Năm 1906, bác sĩ người Đức Alois Alzheimer mô tả những mảng và đám rối bất thường trong não một người bệnh nữ. Hơn một thế kỷ sau, hai dấu ấn đó vẫn là trung tâm của nghiên cứu: mảng beta-amyloid tích tụ giữa các tế bào thần kinh, và đám rối protein tau bất thường bên trong tế bào. Theo thời gian, tế bào thần kinh mất kết nối rồi chết, vùng não liên quan đến trí nhớ như hồi hải mã bị ảnh hưởng sớm.
Giả thuyết amyloid cho rằng sự tích tụ amyloid là bước khởi đầu kích hoạt chuỗi tổn thương. Bằng chứng ủng hộ mạnh nhất đến từ các dạng Alzheimer di truyền khởi phát sớm, nơi đột biến ở các gen liên quan tới sản xuất amyloid gần như chắc chắn gây bệnh. Tuy nhiên, nhiều người lớn tuổi có mảng amyloid trong não mà không có triệu chứng, cho thấy amyloid có lẽ cần nhưng chưa đủ.
Protein tau có vẻ liên quan chặt hơn với mức độ triệu chứng: nơi tau lan tới thường trùng với chức năng bị mất. Bên cạnh đó, viêm trong não, vai trò của tế bào miễn dịch thần kinh, sức khoẻ mạch máu và chuyển hoá năng lượng đều được xem là mảnh ghép. Bức tranh hiện nay là một bệnh nhiều cơ chế đan xen, kéo dài nhiều năm, có khi hàng chục năm trước khi triệu chứng xuất hiện.
Gen và các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi
Gen APOE. Biến thể e4 của gen APOE là yếu tố nguy cơ di truyền được biết rõ nhất với dạng Alzheimer khởi phát muộn thường gặp. Mang biến thể này làm tăng nguy cơ nhưng không có nghĩa chắc chắn mắc bệnh; nhiều người mang nó vẫn không mắc, và nhiều người mắc không mang nó. Vì vậy các hội chuyên môn không khuyến cáo xét nghiệm APOE đại trà cho người không có triệu chứng.
Tuổi. Tuổi tác là yếu tố nguy cơ lớn nhất. Khi tuổi thọ tăng, số người sống tới độ tuổi nguy cơ cao tăng theo, nên số ca sa sút trí tuệ tăng dù tỷ lệ theo từng nhóm tuổi ở một số nước giàu có dấu hiệu giảm nhẹ.
Các yếu tố có thể thay đổi. Uỷ ban về sa sút trí tuệ của tạp chí The Lancet đã tổng hợp các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi suốt đời, gồm trình độ học vấn thấp thời trẻ, mất thính lực không được hỗ trợ, tăng huyết áp, hút thuốc, béo phì, ít vận động, đái tháo đường, uống nhiều rượu, chấn thương đầu, ô nhiễm không khí, trầm cảm và cô lập xã hội. Uỷ ban ước tính một phần đáng kể ca bệnh có thể phòng hoặc làm chậm nếu kiểm soát các yếu tố này ở cấp dân số.
Đọc đúng con số. Ước tính đó là ở cấp quần thể, dựa trên mô hình thống kê, không có nghĩa một người kiểm soát hết các yếu tố sẽ chắc chắn không mắc. Nhưng nó cho thấy chính sách y tế công cộng như kiểm soát huyết áp, hỗ trợ máy trợ thính, giảm ô nhiễm có thể tác động tới sa sút trí tuệ trong dài hạn.
Thuốc mới: kết quả khiêm tốn và cuộc tranh luận về lợi ích
Trong nhiều năm, thuốc điều trị Alzheimer chỉ giúp cải thiện triệu chứng tạm thời mà không làm thay đổi tiến trình bệnh. Hàng loạt thử nghiệm thuốc nhắm vào amyloid thất bại, khiến giả thuyết amyloid bị nghi ngờ. Từ năm 2023, một số kháng thể đơn dòng giúp làm sạch mảng amyloid đã được cơ quan quản lý ở Mỹ và một số nước chấp thuận, dựa trên thử nghiệm cho thấy làm chậm mức suy giảm ở người giai đoạn sớm.
Tranh luận nằm ở độ lớn lợi ích. Mức làm chậm đo được trong thử nghiệm có ý nghĩa thống kê, nhưng nhiều chuyên gia đặt câu hỏi người bệnh và gia đình có nhận thấy khác biệt trong sinh hoạt hay không. Thuốc có thể gây phù não hoặc chảy máu nhỏ trong não, đòi hỏi chụp cộng hưởng từ theo dõi định kỳ, và nguy cơ cao hơn ở người mang hai bản APOE e4. Cơ quan Dược phẩm châu Âu từng có ý kiến thận trọng hơn so với Mỹ đối với một số thuốc trong nhóm này.
Thuốc chỉ phù hợp với người ở giai đoạn rất sớm, đã được xác nhận có amyloid bằng xét nghiệm chuyên sâu, đòi hỏi truyền thuốc định kỳ và chi phí cao. Với hệ thống y tế đa số các nước thu nhập trung bình, việc triển khai rộng là thách thức lớn. Việc dùng hay không là quyết định của bác sĩ chuyên khoa cùng người bệnh và gia đình, sau khi cân nhắc kỹ lợi ích và rủi ro.
Chẩn đoán sớm: xét nghiệm máu và câu hỏi nên biết hay không
Dấu ấn sinh học. Trước đây, xác nhận amyloid cần chụp PET hoặc chọc dịch não tuỷ, tốn kém và xâm lấn. Gần đây, xét nghiệm máu đo một số dạng protein tau và amyloid cho kết quả ngày càng đáng tin trong nghiên cứu, và đã bắt đầu được dùng lâm sàng ở một số nơi. Đây là bước tiến lớn cho chẩn đoán sớm.
Chẩn đoán trước triệu chứng. Một số chuyên gia đề xuất định nghĩa Alzheimer dựa trên dấu ấn sinh học, kể cả khi chưa có triệu chứng. Phía phản biện lo ngại việc gắn nhãn bệnh cho người có thể không bao giờ có triệu chứng trong đời, gây lo âu và chi phí không cần thiết.
Quyền được biết và quyền không biết. Biết sớm giúp người bệnh chuẩn bị tài chính, pháp lý, tham gia nghiên cứu. Nhưng khi chưa có cách chữa, một số người chọn không biết. Tư vấn trước khi xét nghiệm là cần thiết, và không nên tự mua xét nghiệm trôi nổi rồi tự diễn giải.
Khi nào nên đi khám. Gia đình nên đưa người thân đi khám khi trí nhớ, khả năng tính toán, định hướng hoặc tính cách thay đổi rõ và tăng dần, ảnh hưởng việc tự lo sinh hoạt. Khám sớm giúp loại trừ nguyên nhân xử lý được và lập kế hoạch chăm sóc.
Gánh nặng xã hội ở Việt Nam và nguồn để đọc thêm
Việt Nam thuộc nhóm nước có tốc độ già hoá dân số nhanh trên thế giới, theo các báo cáo của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc và Cục Thống kê. Điều này có nghĩa số người sống chung với sa sút trí tuệ sẽ tăng trong những thập kỷ tới. Phần lớn việc chăm sóc hiện đặt lên vai gia đình, thường là phụ nữ trong nhà, trong khi dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, cơ sở ban ngày và nhân lực điều dưỡng lão khoa còn mỏng. Người chăm sóc có nguy cơ kiệt sức, trầm cảm và mất thu nhập.
Các câu hỏi chính sách đáng theo dõi gồm: mở rộng khám sàng lọc ở tuyến cơ sở, đào tạo nhân lực chăm sóc người cao tuổi, hỗ trợ người chăm sóc trong gia đình, thiết kế đô thị thân thiện với người sa sút trí tuệ, và quyền ra quyết định pháp lý của người bệnh khi năng lực suy giảm. Kỳ thị cũng là rào cản: nhiều gia đình giấu bệnh, đi khám muộn.
Nguồn để đọc thêm theo tên: báo cáo về tình hình sa sút trí tuệ toàn cầu và kế hoạch hành động y tế công cộng về sa sút trí tuệ của WHO; báo cáo của Uỷ ban The Lancet về phòng ngừa, can thiệp và chăm sóc sa sút trí tuệ (bản cập nhật gần nhất); tài liệu của Hiệp hội Alzheimer Quốc tế (ADI); thông tin cấp phép và cảnh báo an toàn của FDA và EMA về các kháng thể kháng amyloid; báo cáo về già hoá dân số Việt Nam của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc.
Câu hỏi thường gặp
Alzheimer và sa sút trí tuệ có phải là một không?
Không. Sa sút trí tuệ là tên gọi chung cho tình trạng suy giảm trí nhớ và tư duy ảnh hưởng sinh hoạt. Alzheimer là một bệnh cụ thể, nguyên nhân phổ biến nhất. Ngoài ra còn sa sút trí tuệ do mạch máu, thể Lewy và các dạng khác.
Hay quên có phải là dấu hiệu Alzheimer không?
Quên vặt rồi nhớ ra là chuyện thường. Đáng lo khi suy giảm tăng dần và làm mất khả năng tự lo việc quen thuộc như lạc đường ở chỗ quen, không quản lý được tiền. Khi đó nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa để được đánh giá.
Mang gen APOE e4 có chắc chắn mắc Alzheimer không?
Không. Biến thể này làm tăng nguy cơ nhưng nhiều người mang nó vẫn không mắc bệnh, và nhiều người mắc không mang nó. Các hội chuyên môn không khuyến cáo xét nghiệm gen này đại trà cho người không có triệu chứng.
Thuốc mới có chữa được Alzheimer không?
Chưa. Các kháng thể nhắm vào amyloid được cấp phép từ năm 2023 chỉ làm chậm mức suy giảm ở một số người giai đoạn sớm, mức lợi ích còn tranh luận, và có nguy cơ phù hoặc chảy máu nhỏ trong não, cần theo dõi chặt.
Có thể làm gì để giảm nguy cơ sa sút trí tuệ?
Các tổng hợp khoa học chỉ ra một số yếu tố có thể thay đổi như kiểm soát huyết áp, không hút thuốc, vận động, hỗ trợ thính lực khi nghe kém, duy trì giao tiếp xã hội. Đây là khuyến cáo ở cấp dân số, không bảo đảm cho từng người.
Người chăm sóc người bệnh sa sút trí tuệ cần lưu ý gì?
Chăm sóc kéo dài dễ gây kiệt sức. Người chăm sóc nên chia sẻ việc với người khác trong gia đình, tìm hiểu dịch vụ hỗ trợ tại địa phương, giữ sức khoẻ bản thân và hỏi bác sĩ khi thấy mình căng thẳng, mất ngủ kéo dài.