ChuyenSau.comChuyên Sâu
Y sinh và sức khoẻ cộng đồng

Chỉnh sửa gen CRISPR: chữa được gì, giới hạn ở đâu và tranh cãi đạo đức

Phân tích công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR: liệu pháp đầu tiên đã được cấp phép, vì sao chi phí cao, rủi ro ngoài đích và ranh giới đạo đức với chỉnh sửa phôi người.

A molecular biology bench in a Vietnamese research institute, a researcher in a lab coat seen from behind pipetting into tiny tubes under a hood, cool blue light

CRISPR đã đi từ phát hiện trong phòng thí nghiệm tới liệu pháp được cấp phép cho người bệnh trong khoảng hơn mười năm: cuối năm 2023, cơ quan quản lý dược của Anh rồi của Mỹ đã chấp thuận liệu pháp dựa trên CRISPR đầu tiên, dùng cho bệnh hồng cầu hình liềm và một dạng thalassemia. Nhưng “chữa được” mới đúng với một nhóm bệnh rất hẹp, chi phí cực cao, quy trình nặng nề, và câu hỏi đạo đức lớn nhất, chỉnh sửa gen ở phôi người để truyền cho đời sau, vẫn chưa có lời đáp chung.

Bài này phân tích ba câu hỏi: công cụ này làm việc theo nguyên lý nào và tại sao nó dễ dùng hơn các thế hệ trước, những bệnh nào đang thật sự hưởng lợi, và đâu là ranh giới mà giới khoa học, các nhà làm luật và xã hội đang tranh luận. Bài không đưa lời khuyên điều trị cho bất kỳ ai; người bệnh và gia đình cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa huyết học hoặc di truyền.

Nguyên lý: một chiếc kéo được dẫn đường bằng ARN

CRISPR ban đầu là một cơ chế miễn dịch của vi khuẩn. Vi khuẩn lưu lại những đoạn ADN của virus từng tấn công chúng, rồi dùng bản sao ARN của các đoạn này để dẫn một enzyme cắt tới đúng chỗ khi virus quay lại. Năm 2012, nhóm của Jennifer Doudna và Emmanuelle Charpentier công bố cách biến cơ chế đó thành công cụ cắt ADN theo ý muốn, dùng enzyme Cas9 và một đoạn ARN dẫn đường do người thiết kế. Hai nhà khoa học được trao giải Nobel Hoá học năm 2020.

Điều khiến CRISPR lan nhanh là tính đơn giản. Các công cụ chỉnh sửa gen trước đó đòi hỏi phải thiết kế lại cả một protein cho mỗi vị trí cần cắt, tốn thời gian và tiền bạc. Với CRISPR, muốn đổi đích chỉ cần đổi đoạn ARN dẫn đường. Nhờ vậy, hàng nghìn phòng thí nghiệm trên thế giới, kể cả ở các nước có kinh phí hạn chế, có thể dùng nó trong nghiên cứu cơ bản.

Sau khi kéo cắt, chính tế bào tự sửa chỗ đứt. Cách sửa phổ biến nhất thường làm hỏng gen ở chỗ cắt, hữu ích khi muốn tắt một gen. Muốn sửa chính xác một “chữ” sai thì khó hơn nhiều. Từ đó ra đời các thế hệ mới như chỉnh sửa base và chỉnh sửa prime, có thể đổi một chữ cái ADN mà không cần cắt đứt cả hai mạch, giảm rủi ro nhưng vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm với hầu hết ứng dụng.

Những gì đã chữa được: bệnh máu di truyền mở đầu

Liệu pháp CRISPR đầu tiên được cấp phép không sửa trực tiếp gen gây bệnh. Thay vào đó, các nhà khoa học lấy tế bào gốc tạo máu của chính người bệnh, chỉnh sửa để bật lại cơ chế sản xuất hemoglobin bào thai, loại hemoglobin vốn tắt dần sau khi sinh. Hemoglobin bào thai bù cho phần hemoglobin hỏng, giảm triệu chứng của bệnh hồng cầu hình liềm và giảm nhu cầu truyền máu ở một dạng thalassemia.

Kết quả trong các thử nghiệm được công bố là đáng chú ý: phần lớn người tham gia không còn những cơn đau tắc mạch nặng, hoặc không còn phải truyền máu định kỳ trong thời gian theo dõi. Tuy nhiên, thời gian theo dõi vẫn còn tương đối ngắn so với cả đời người, và các cơ quan quản lý yêu cầu tiếp tục theo dõi dài hạn để phát hiện tác dụng không mong muốn muộn.

Với Việt Nam, đây là thông tin đáng quan tâm vì thalassemia là bệnh di truyền khá phổ biến, đặc biệt ở một số vùng miền núi. Nhưng khoảng cách từ liệu pháp được cấp phép ở nước ngoài tới khả năng tiếp cận trong nước còn rất xa, vì những lý do nằm ở phần tiếp theo. Gia đình có người bệnh nên tiếp tục theo phác đồ hiện tại do bác sĩ huyết học chỉ định và hỏi bác sĩ về các chương trình nghiên cứu nếu quan tâm, không tìm kiếm điều trị qua quảng cáo.

Vì sao còn hiếm: quy trình, chi phí và hạ tầng

Quy trình nặng. Người bệnh phải được lấy tế bào gốc, chờ phòng thí nghiệm chỉnh sửa và kiểm định, rồi trải qua hoá trị liều cao để “dọn chỗ” trong tuỷ xương trước khi truyền tế bào đã sửa trở lại. Hoá trị này tự nó mang rủi ro, có thể ảnh hưởng khả năng sinh sản, và đòi hỏi nằm viện dài ngày ở trung tâm có kinh nghiệm ghép tế bào gốc.

Chi phí rất cao. Giá công bố tại các nước giàu thuộc hàng đắt nhất trong các loại thuốc, cộng thêm chi phí nằm viện và chăm sóc. Câu hỏi đặt ra là hệ thống bảo hiểm nào chi trả nổi, và người bệnh ở các nước thu nhập trung bình, nơi bệnh máu di truyền lại phổ biến nhất, có bao giờ tiếp cận được hay không.

Hạ tầng sản xuất tế bào. Mỗi liều là sản phẩm riêng cho một người, cần phòng sạch, đội ngũ chuyên môn và hệ thống kiểm soát chất lượng chặt. Rất ít cơ sở trên thế giới làm được. Nhiều nhóm đang nghiên cứu cách đưa công cụ chỉnh sửa trực tiếp vào cơ thể, không cần lấy tế bào ra ngoài, để giảm chi phí và bỏ bước hoá trị.

Không phải bệnh nào cũng hợp. Bệnh máu thuận lợi vì tế bào gốc tạo máu lấy ra và đưa vào được. Bệnh ở não, tim, cơ thì khó đưa công cụ tới đúng tế bào hơn nhiều. Bệnh do nhiều gen cùng góp phần như tiểu đường, tăng huyết áp gần như nằm ngoài tầm với của chỉnh sửa gen hiện nay.

Giới hạn kỹ thuật: cắt nhầm chỗ và hậu quả khó lường

Rủi ro được bàn nhiều nhất là cắt ngoài đích: ARN dẫn đường có thể khớp gần đúng với một vị trí khác trong hệ gen, khiến enzyme cắt nhầm. Các thế hệ enzyme mới và phương pháp thiết kế tốt hơn đã giảm đáng kể nguy cơ này, nhưng không ai khẳng định được là bằng không, đặc biệt khi phát hiện các thay đổi hiếm đòi hỏi giải trình tự rất sâu.

Một mối lo khác là ngay tại đích, chỗ cắt có thể gây ra những thay đổi lớn hơn dự kiến như mất đoạn ADN dài, sắp xếp lại nhiễm sắc thể. Một số nghiên cứu cũng đặt câu hỏi về việc tế bào phản ứng với tổn thương ADN theo cách có thể ưu tiên giữ lại những tế bào có gen kiểm soát ung thư bị suy yếu. Đây là những lý do khiến cơ quan quản lý yêu cầu theo dõi người bệnh trong nhiều năm.

Ngoài ra còn câu hỏi miễn dịch: enzyme Cas9 có nguồn gốc vi khuẩn, một phần dân số đã có kháng thể với nó do từng nhiễm các vi khuẩn liên quan. Với liệu pháp chỉnh sửa tế bào bên ngoài cơ thể, vấn đề này nhỏ; với liệu pháp đưa thẳng vào người, nó cần được tính đến. Mỗi giới hạn này không làm CRISPR mất giá trị, nhưng giải thích vì sao các liệu pháp mới đi chậm và thận trọng.

Ranh giới đạo đức: chỉnh sửa tế bào cơ thể và chỉnh sửa phôi

Giới khoa học phân biệt rõ hai loại. Chỉnh sửa tế bào cơ thể (soma) chỉ ảnh hưởng người được điều trị, không truyền sang con cái; đây là loại đang được cấp phép và được chấp nhận khá rộng rãi nếu an toàn. Chỉnh sửa tế bào mầm hoặc phôi thì thay đổi sẽ có mặt trong mọi tế bào của người sinh ra và có thể truyền cho các thế hệ sau. Đây là ranh giới mà phần lớn các nước hiện cấm hoặc không cho phép đưa vào thực hành sinh sản.

Năm 2018, một nhà nghiên cứu ở Trung Quốc công bố đã chỉnh sửa gen phôi người và hai bé gái được sinh ra. Sự việc bị giới khoa học quốc tế lên án rộng rãi vì vi phạm quy trình, không có nhu cầu y khoa thật sự, rủi ro chưa được hiểu rõ, và người tham gia không được thông tin đầy đủ. Người thực hiện sau đó bị xử lý theo pháp luật nước sở tại. Sự việc thúc đẩy các hội nghị và uỷ ban quốc tế đưa ra khuyến nghị chặt hơn về giám sát.

Các luận điểm tranh cãi vẫn còn: có nên cho phép chỉnh sửa phôi trong một số ca hiếm khi không còn cách nào khác để có con khoẻ mạnh, hay luôn có lựa chọn khác như chẩn đoán di truyền trước làm tổ? Ranh giới giữa chữa bệnh và “nâng cấp” nằm ở đâu? Ai quyết định thay cho thế hệ chưa sinh ra? Những câu hỏi này không có đáp án kỹ thuật; chúng cần thảo luận xã hội rộng, không chỉ trong phòng thí nghiệm.

Ngoài y học: cây trồng, vật nuôi và cuộc tranh luận về quản lý

CRISPR được dùng rộng rãi trong nông nghiệp để tạo cây trồng chịu hạn, chịu mặn, kháng bệnh, hoặc vật nuôi kháng một số bệnh. Điểm gây tranh luận về quản lý là: nếu chỉnh sửa chỉ tạo ra thay đổi nhỏ giống đột biến tự nhiên, không mang gen ngoại lai, thì có nên quản lý như cây biến đổi gen truyền thống hay không. Các nước trả lời khác nhau, một số nới lỏng, một số giữ chặt.

Ứng dụng gây tranh cãi khác là “ổ gen” (gene drive), dùng CRISPR để một gen lan nhanh trong quần thể hoang dã, ví dụ làm giảm số lượng muỗi truyền sốt rét. Lợi ích có thể lớn, nhưng thay đổi lan trong tự nhiên khó thu hồi, và ảnh hưởng lên hệ sinh thái chưa đoán trước được. Các thử nghiệm hiện chủ yếu trong phòng kín, việc thả ra môi trường mở cần sự đồng thuận của cộng đồng sở tại.

Với Việt Nam, câu hỏi thực tế hơn nằm ở nông nghiệp: các viện nghiên cứu trong nước đã có những công trình ứng dụng chỉnh sửa gen trên lúa và một số cây trồng. Khung pháp lý cho sản phẩm chỉnh sửa gen là chủ đề đáng theo dõi; người quan tâm nên tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý nông nghiệp và môi trường thay vì dựa vào tin truyền miệng.

Điều chưa biết và nguồn để đọc thêm

Những câu hỏi lớn còn mở gồm: hiệu quả và an toàn kéo dài bao lâu sau một lần điều trị, có cách nào đưa liệu pháp về mức giá mà hệ thống y tế các nước thu nhập trung bình chi trả được, chỉnh sửa trực tiếp trong cơ thể có trở thành thực hành phổ biến được không, và cộng đồng quốc tế có đạt được đồng thuận về chỉnh sửa phôi hay không. Người đọc nên dè dặt với những tin nói CRISPR sắp chữa mọi bệnh di truyền: phần lớn ứng dụng vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm lâm sàng sớm.

Một điểm cần nhớ khi đọc tin: “được cấp phép” ở một nước không có nghĩa là đã có ở Việt Nam, và kết quả thử nghiệm trên vài chục người chưa đủ để nói về hàng triệu người. Mọi quyết định điều trị phải qua bác sĩ chuyên khoa, dựa trên tình trạng cụ thể của người bệnh.

Nguồn để đọc thêm theo tên: thông báo cấp phép và tài liệu đánh giá của Cơ quan Quản lý Dược phẩm và Sản phẩm Chăm sóc Sức khoẻ Anh (MHRA) và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) năm 2023 về liệu pháp chỉnh sửa gen cho bệnh hồng cầu hình liềm; khung quản trị chỉnh sửa hệ gen người do uỷ ban chuyên gia của WHO công bố năm 2021; báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y khoa Hoa Kỳ cùng Hội Hoàng gia Anh về chỉnh sửa hệ gen di truyền; tài liệu của Quỹ Nobel về giải Hoá học 2020.

Câu hỏi thường gặp

CRISPR đã chữa khỏi bệnh nào cho người chưa?

Liệu pháp dựa trên CRISPR đầu tiên được cấp phép cuối năm 2023 ở Anh và Mỹ cho bệnh hồng cầu hình liềm và một dạng thalassemia phụ thuộc truyền máu. Kết quả thử nghiệm rất khả quan, nhưng thời gian theo dõi còn ngắn so với cả đời người.

Vì sao liệu pháp CRISPR chưa phổ biến?

Quy trình phải lấy tế bào gốc, chỉnh sửa riêng cho từng người, hoá trị liều cao rồi truyền lại, chỉ làm được ở vài trung tâm. Chi phí thuộc hàng cao nhất trong các loại thuốc, và nhiều bệnh khó đưa công cụ tới đúng tế bào.

Cắt ngoài đích là gì?

Là khi enzyme cắt nhầm vào một vị trí khác trong hệ gen có trình tự gần giống vị trí cần sửa. Các công cụ mới đã giảm nguy cơ này nhiều, nhưng chưa ai khẳng định bằng không, nên người được điều trị cần được theo dõi dài hạn.

Chỉnh sửa phôi người có được phép không?

Phần lớn các nước hiện cấm hoặc không cho phép đưa phôi đã chỉnh sửa gen vào thực hành sinh sản. Sự việc năm 2018 ở Trung Quốc bị lên án rộng rãi và thúc đẩy các khuyến nghị quốc tế chặt chẽ hơn về giám sát.

Thalassemia ở Việt Nam có được điều trị bằng CRISPR chưa?

Liệu pháp được cấp phép ở nước ngoài chưa phải là lựa chọn phổ biến trong nước vì chi phí và hạ tầng. Người bệnh nên tiếp tục theo phác đồ do bác sĩ huyết học chỉ định và hỏi bác sĩ về các chương trình nghiên cứu nếu quan tâm.

Cây trồng chỉnh sửa gen có giống cây biến đổi gen không?

Không hoàn toàn. Nhiều cây chỉnh sửa gen chỉ có thay đổi nhỏ giống đột biến tự nhiên và không mang gen ngoại lai, khác cây biến đổi gen truyền thống. Các nước quản lý hai loại này khác nhau, nên cần tra quy định hiện hành của từng nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138